મુગ્ધ અને મૃણાલ. બત્રીસ વર્ષ પહેલાં અમદાવાદની એક જાણીતી કોલેજમાં અભ્યાસ કરતાં બે પાત્રો. મૃણાલ આગના ભડકા જેવી તેજ સ્વભાવની રૂપયૌવના અને મુગ્ધ એક ગરીબ પણ તેજસ્વી દિમાગ ધરાવતો યુવાન. એક ક્ષણની કૂખમાંથી પ્રેમનો ગર્ભ જન્મ્યો.
મુગ્ધ મૃણાલનાં સૌંદર્ય પાછળ લટ્ટુ થઈ ગયો. એના મિત્ર હનુમાને એને બહુ સમજાવ્યો, પણ મુગ્ધ ન માન્યો. વાત વટે ચડી ગઈ. બંને મિત્રો શરત મારી બેઠા. ત્રણ દિવસની અંદર મુગ્ધ મૃણાલની પડખોપડખ ચાલતો, એની સાથે વાતો કરતો ચાલી બતાવે, કોલેજના ઝાંપાથી બસસ્ટોપ સુધીનું અંતર તય કરી બતાવે, નહીંતર હાર કબૂલ કરે. મુગ્ધે પડકાર ઝીલી લીધો. અઢી દિવસ તો એમ ને એમ નિષ્ફળતામાં જ વીતી ગયા. ત્રીજા દિવસના થોડા કલાકો બરયા.
મુગ્ધ હવે જીવ ઉપર આવી ગયો. રિસેસમાં મૃણાલ લાઇબ્રેરીમાં જઈને બેઠી ત્યારે મુગ્ધ બરાબર એની સામેની ખુરશીમાં ગોઠવાઈ ગયો.
એના એક હાથમાં કોરો કાગળ હતો અને બીજા હાથમાં પેન. પ્રેમપત્ર લખવાની તો એનામાં હામ નહોતી. એને શું સૂઝ્યું એ તો ભગવાન જાણે, પણ એ કશા જ ઉદ્દેશ વગર કાગળ ઉપર કંઈક ચિત્ર-વિચિત્ર ચીતરામણ કરતો રહ્યો. મૃણાલ તો પોતાના પુસ્તકમાં ખોવાયેલી હતી.
અચાનક હનુમાન ત્યાં આવી ચડયો : ‘અલ્યા, તું અહીં બેઠો છે? હું તો ક્યારનોયે તને બહાર શોધી રહ્યો છું. ચાલ, કેન્ટીનમાં કટલેટ્સ ખવડાવી દે. શરત તો તું હારી ગયો છે.’
મુગ્ધ ચિડાયો : ‘શરતનો સમય પૂરો થવાને હજુ બે કલાકની વાર છે.’
હનુમાને એની પીઠ ઉપર ધબ્બો માર્યો: ‘એ પહેલાં તું આ શું કરી રહ્યો છે? કાગળ ઉપર ખર્ચના આંકડા પાડી રહ્યો છે?’
‘ગધેડા, તને આ લખાણમાં આંકડા દેખાય છે? આ તો મારું નામ લખ્યું છે.’
‘કઈ ભાષામાં?’ હનુમાને લિપિ ઉકેલવા પ્રયત્ન કર્યો. સફળતા ન મળી.
‘બંગાળીમાં.’
‘તમને બંગાળી આવડે છે?!’
મુગ્ધ ચોંકયો. એની અપેક્ષા હતી કે આ સવાલ હનુમાન તરફથી આવશે. એને બદલે સામેની ખુરશીમાં બેઠેલું પરોઢની ઝાકળ જેવું રૂપાળું શિલ્પ એના અવાજમાં રહેલી તમામ ઉગ્રતા ત્યાગીને મધમીઠા અવાજમાં આ સવાલ પૂછી રહ્યું હતું.
મુગ્ધ હતાશાના ઊંડા જળમાં ડૂબી રહ્યો હતો. એણે બે હાથે આ સવાલનું તરણું ઝાલી લીધું : ‘બંગાળી આવડે છે એમ પૂછો તો તમે? અરે, હું તો બંગાળી ભાષા અચ્છી તરહ જાણું છું. ટાગોરને પૂરી રીતે માણવા માટે જ હું એ ભાષા શીખ્યો છું અને હવે તો એ ભાષા મારા માટે એવી સહજ બની ગઈ છે કે ધારું તો હું બંગાળીમાં કાવ્યો પણ લખી શકું!’
‘લખવાની વાત છોડો, મને એ કહો કે તમે કોઈને આ ભાષા શીખવી શકો ખરા?’ મૃણાલ હવે કોઈ જુદી જ મૃણાલ હતી. એના જેવી રૂપસામ્રાજ્ઞી આવી અદામાં કોઈ જુવાન પુરુષને એમ પૂછે કે ‘તમે તમારો જીવ આપી શકો?’ તો જવાબમાં પેલો પ્રાણ પણ કાઢી આપે. આ તો માત્ર બંગાળી શીખવવાની જ વાત હતી.
‘જરૂર, જરૂર! પણ ક્યારે? ક્યાં? ક્યારથી શરૂ કરવાનું છે?’ મુગ્ધ જાણે હાથમાં આવેલી તકને સરી જવા દેવા નહોતો માગતો.
મૃણાલે વિચારીને જવાબ આપ્યો : ‘મારા ઘરે તો શકય નથી. પપ્પા સારા છે, પણ મમ્મી રૂઢિચુસ્ત છે. તમારા ઘરે હું આવી ન શકું. અહીં કોલેજમાં કેમ રહેશે? રિસેસમાં?’
મુગ્ધ બાઘો ન હતો : ‘રિસેસમાં ન ફાવે. એને બદલે એમ કરીએ, સાંજે પાંચ વાગે કોલેજ છૂટે એટલે….’
હનુમાન જોઈ રહ્યો, સાંભળી રહ્યો. હજુ ખરું જોવાનું તો સાંજે બાકી હતું. પાંચ વાગે આખી કોલેજના યુવાનો સળગીને રાખ થઈ ગયા. મુગ્ધ નામના મદારીએ મૃણાલ નામની ફૂંફાડા મારતી સાપણને કોઈ જાદુના બળે વશ કરી લીધી હતી. જાણે બે જુગજુગનાં પ્રેમીજનો ફરવા નીકળ્યાં હોય એવા દ્રશ્યથી નહેરુબ્રિજ નાચી ઊઠયો.
હનુમાન શરત હારી ગયો, પણ મુગ્ધની હાલત આઈ.સી.યુ.માં દાખલ કરાયેલા પેશન્ટના જેવી હતી. ન જીવી શકાતું હતું. ન મરી શકાતું હતું. પ્રેમિકા બનાવવાની ઈચ્છા થાય એવી મૃણાલ સાથે રોજ દસ-પંદર મિનિટનું સાંનિઘ્ય માણવા મળતું હતું, પણ મૃણાલને બંગાળી ભાષા સિવાય બીજા કશામાં રસ જ નહોતો.
મુગ્ધ રોજ એને પાંચ નવા શબ્દો શીખવતો હતો, એના શુદ્ધ ઉચ્ચારો સાથે અને બસમાં બેસીને ઘરે ગયા પછી રાતભર મૃણાલનાં રૂપને યાદ કરીને પથારીમાં તરફડતો રહેતો હતો.
એક દિવસ એણે હિંમત કરી સાંજે બસસ્ટોપ પાસે છૂટા પડતી વખતે એક બંધ પરબીડિયું મૃણાલના હાથમાં મૂકયું : ‘અંદર એક પત્ર છે. ઘરે જઈને વાંચજે.’
મૃણાલ ભડકી ઊઠી : ‘એમાં કંઈ એલફેલ જેવું તો નથી લખ્યું ને?’
મુગ્ધ શું બોલે? પરબીડિયું મૂકીને એ ચાલતો થયો. શરીર ગરમ-ગરમ થઈ ગયું. ઘરે જઈને ભૂખ પણ ન લાગી. રાતભર વિચારોમાં ડૂબેલો રહ્યો : પરબીડિયામાં પત્ર હતો અને પત્રમાં પ્રેમ. એ વાંચીને મૃણાલ શું કરશે? આવતી કાલે એને ફટકારશે? પ્રિન્સિપાલ પાસે જઈને ફરિયાદ કરશે? કોલેજમાંથી મુગ્ધને ‘સસ્પેન્ડ’ કરાવશે?
સવાર સુધીમાં તો મુગ્ધને તાવ આવી ગયો. એણે કોલેજમાં જવાનું માંડી વાળ્યું. બીજા દિવસે પણ એ ન ગયો. એ દિવસે સાંજે હનુમાન એને મળવા આવ્યો.
‘કેમ હમણાં બે દિવસથી ભણવા નથી આવતો? આજે તો મૃણાલ પણ પૂછતી હતી.’ હનુમાને સમાચાર આપ્યા. મુગ્ધ બેઠો હતો ત્યાંથી પડવા જેવો થઈ ગયો.
‘મૃણાલ? મારા વિષે પૂછતી હતી? એ વખતે એના હાવભાવ કેવા હતા?’
‘એ તો મેં ન જોયું, પણ મૃણાલ કંઈક નારાજ હોય એવું લાગતું હતું.’
સાંભળીને મુગ્ધને ફરીથી તાવ ચઢી ગયો. પણ એ રાતે એણે દ્રઢ નિર્ણય કર્યો. જે થઈ ગયું એ થઈ ગયું, વાસ્તવિકતાથી મોં ફેરવી લેવાનો કંઈ અર્થ નથી. સવારે ઊઠયો ત્યારે એ મક્કમ બની ચૂકયો હતો. કોલેજના ઝાંપામાં પગ મૂકયો ત્યાં જ મૃણાલ એને સામે મળી.
‘આ પત્રમાં તેં જે કંઈ લખ્યું છે એ સાચું છે?’ મૃણાલના સવાલમાં બ્લેડની ધાર હતી.
‘હા, લખતી વખતે પણ હું પ્રામાણિક હતો અને અત્યારે પણ છું.’
‘મારી સાથે લગ્ન કરવા માટે તૈયાર છે?’
‘તું હા પાડે તો!’
‘પછી બીજા કોઈ પણ બહાને તારા નિર્ણયમાંથી પીછેહઠ નહીં કરે ને?’
‘આ જનમમાં તો નહીં, પણ આવતા જન્મે પણ….’
‘હું હરિજન-કન્યા છું એ જાણ્યા પછી પણ નહીં?’
આભમાં જાણે વીજળીનો કડાકો થયો હોય એવું વાકય બોલીને મૃણાલ ખામોશ થઈ ગઈ. (હું પોતે હિંદુધર્મમાં ન્યાત-જાતની વાડાબંધી છે એમાં લેશમાત્ર વિશ્વાસ ધરાવતો નથી. મારા દલિત-મિત્રો મારા રસોડામાં બેસીને મારી સાથે જમી શકે છે. હરિજન શબ્દનો ઉલ્લેખ પણ હું એટલા માટે કરું છું કે એ શબ્દ ખુદ મૃણાલે વાપર્યો હતો.)
આજથી બત્રીસ વર્ષ પહેલાં રૂઢિચુસ્ત બ્રાહ્મણ પરિવારના યુવાન ઉપર મૃણાલનાં સવાલથી શી અસર થઈ હશે એ તો માત્ર મુગ્ધ જ કહી શકે. પણ એનો જવાબ ટૂંકો હતો, ત્વરીત હતો અને એક સાચા પ્રેમીને છાજે એવો હતો.
‘હા, તો પણ હું લગ્ન કરીશ.. તારી સાથે જ…’
મૃણાલનો તંગ ચહેરો કૂણો પડયો. ‘થેન્કસ, મુગ્ધ! તું પણ મને ગમે છે અને તારી હિંમત પણ મને ગમે છે, પણ મને માફ કરજે. હું તારી સાથે પરણી શકું એમ નથી. આવાં લગ્ન માટે જે હિંમત જોઈએ, લગ્ન પછી સમાજ સામે ઝઝૂમવાની તાકાત જોઈએ એ તારામાં હશે, મારામાં નથી. તું બીજી કોઈ સ્ત્રી જોડે પરણી જજે.’
‘અને તું?’
‘હું? મારે એરહોસ્ટેસ બનવું છે. એ માટે ઉમેદવારે કોઈ પણ ત્રણ ભાષાઓ ઉપર પ્રભુત્વ મેળવવું જરૂરી હોય છે. તારી પાસે બંગાળી શીખવા પાછળનો મારો હેતુ એ જ હતો. મારે આ બંધિયાર દેશની પછાત મનોદશા ધરાવતા સમાજમાં માનભર્યું સ્થાન મેળવવું છે પણ એ કોઈ સવર્ણ પતિનું ઓઠું મેળવીને નહીં. હું મારી પોતાની શકિતના આધારે મારું આત્મગૌરવ પ્રાપ્ત કરીશ.’
મૃણાલ એ પછી કોલેજ બદલાવીને ચાલી ગઈ. એના પપ્પા મોટા સરકારી અધિકારી હતા. બંગલો હતો, ગાડી હતી અને સમૃદ્ધિની છોળો હતી. મુગ્ધ મૃણાલને ગુમાવ્યાના આઘાતમાંથી વરસો પછી બહાર આવ્યો. પરણ્યો. બાપ બન્યો. આજે એની રીતે ગોઠવાઈ ચૂકયો છે અને છતાં પણ…
આજે એ મૃણાલને ભૂલ્યો નથી. ઘરમાં હોય કે બહાર રસ્તા ઉપર, પણ આસમાનમાં સંભાળતી એરોપ્લેનની ઘરઘરાટી સાંભળીને એનાથી અનાયાસ ઉપરની દિશામાં જોવાઈ જાય છે. આપણને લાગે કે એ વિમાનને જોતો હશે, માત્ર એ જ જાણે છે કે એની આંખો કોઈક એરહોસ્ટેસને શોધી રહી છે. (સાવ સત્ય ઘટના)
(મૃણાલ અદ્રશ્ય થયા પછી દસ-બાર વરસે અચાનક કલકત્તાથી એનો પત્ર મુગ્ધના સરનામે આવ્યો હતો. સરનામું એણે કયાંકથી શોધી લીધું હતું. એ પત્ર દ્વારા મુગ્ધને ખબર પડી કે મૃણાલ આખરે એરહોસ્ટેસ બની ગઈ છે. બંગાળી ઉપરનું પ્રભુત્વ એને કામમાં આવ્યું. એ ખૂબ સુખી છે, પૈસાદાર છે અને કુંવારી છે.)
(શીર્ષક પંકિત: મનોજ ખંડેરિયા)
Source: દિવ્યભાસ્કર
Filed under: ડો. શરદ ઠાકર | Tagged: doctor sharad thakar, doctorni diary, mm
