ખૂબ ઊંડો છે કૂવો, ખૂબ ઊંડા તળ હવે…

લકઝરી બસે અમદાવાદ છોડ્યું તે પહેલાં જ ખંજન ખીમાણીએ પોપચાં ઢાળી દીધાં. બારીના ટેકે માથું ગોઠવ્યું ને ભૂતકાળના ટેકે વિચારોને ગોઠવ્યા. ત્રીસ વર્ષ પહેલાં છુટી પડી ગયેલી પ્રેમિકાએ એના દિમાગનો કબજો લઇ લીધો. આમ તો એ રોજ જ યાદ આવ્યા કરતી હતી, પણ આજે વધારે સાંભરી આવી, કારણ કે વરસો પછી ખંજન આજે ભુજ જઇ રહ્યા હતા. ભુજમાં જ એમની ખામોશી પહેલીવાર મળી હતી અને ભુજથી જ એ એને ખોઇ બેઠા હતા.

‘ભાઇ, આ તમારું અમદાવાદ તો ભારે મોટું! શહેરમાંથી બહાર નીકળવામાં જ કલાક લાગી જાય…’ કોઇ એને જ ઉદ્દેશીને બોલતું હોય એવું લાગ્યું, એટલે ખંજન ખીમાણીએ પોપચાંની બારીઓ અડધી-પડધી ઉઘાડી. જોયું તો બાજુમાં કો’ક દાધારંગો આદમી બેઠો હતો. આવા માણસો વાતોડિયા પણ બહુ હોય. ન જાણ, ન પીછાણ, તોયે વાતો કર્યા જ કરે. ખંજનને આવા લોકોનો બહુ બહોળો અનુભવ હતો.

બસની મુસાફરીઓ બહુ કરી હતી! એણે ખાસ ભાવ ન આપ્યો. માથું હલાવીને ‘હોંકારો’ ભણી દીધો. પાછી આંખો વાસી દીધી. પ્રેમિકાનું એક જબરું સુખ હોય છે. આમ ભલે જિંદગીમાંથી અર્દશ્ય થઇ ગઇ હોય, આંખો ફાડી-ફાડીને એને શોધ્યા કરો તોયે જડે નહીં, પણ જેવી આંખો બંધ કરો કે તરત હાજર થઇ જાય! ખામોશી પણ થઇ ગઇ. એવી ને એવી જ, જેવી એંસીની સાલમાં એને જોઇ હતી.

‘તું ક્યાં ચાલી ગઇ હતી, ખામોશી? આટલાં વર્ષોમાં ક્યારેય ફોન પણ ન કર્યો! પરણી ગઇ છે? તારા વરનું નામ શું છે? છોકરાં-છૈયાં કેટલાં?’ ખંજને મોઢાની મશીનગનમાંથી સવાલોની ગોળીઓ વરસાવી દીધી. ખામોશીએ જવાબ આપવા માટે હોઠ ઉઘાડ્યા. ખંજન ખીમાણી ખળભળી ગયા. પરવાળા જેવા હોઠમાંથી આવો પથ્થરિયો અવાજ?! ‘આ બારી સહેજ ઉઘાડી રાખો ને?’ ખંજને ફટાક દઇને આંખો ખોલી નાખી, જોયું તો ખામોશી ખામોશ હતી અને સામેની સીટ ઉપર બેઠેલો બારદાન પૂછતો હતો, ‘આ બારી થોડીક અમથી… ઝાઝી નહીં… મને શું છે કે બંધ બારીએ ગૂંગળામણ થઇ આવે છે…’

ખંજનને આવું કહી નાખવાની જોરદાર ઇચ્છા થઇ આવી,‘ મને તમારો અવાજ સાંભળીને ગૂંગળામણ થઇ આવે છે.’ પણ એ બોલ્યા નહીં. અને અડધી બારી ખોલી નાખી. ફરી આંખનાં ઢાંકણ બંધ થયાં ને દિમાગનાં કમાડ ખૂલી ગયાં. ખંજન ખીમાણી પચાસમાંથી પળવારમાં વીસ વર્ષના બની ગયા. ભુજની કોલેજના મેદાનમાં ઊભા રહી ગયા. સામે જ ઊભી હતી ખામોશી. હસતી, શરમાતી, પવનમાં ઊડી જતા દુપટ્ટાને ફરી પાછો છાતી ઉપર ગોઠવતી અને થોડી-થોડી વારે વિના કારણ માથાના વાળમાં ખોસેલા ગુલાબના ફૂલને સરખું કરવાનો પ્રયત્ન કરતી ખામોશી.

‘કેટલા માકર્સ આવ્યા, ખંજન?’ પૂછીને એણે દુપટ્ટો સરખો કર્યો.‘અઠ્યાસી ટકા. તારે…?’‘પાંસઠ ટકા. અમે કંઇ તારી જેટલી મહેનત નહોતી કરી.’‘માકર્સ માત્ર મહેનત કરવાથી નથી આવતા, એના માટે બુદ્ધિ હોવી પણ જરૂરી છે.’ ‘સારું! તો પછી અમારા જેવી ઠોઠ છોકરીના પ્રેમમાં શા માટે પડ્યા?’‘પ્રેમમાં પડવા માટે છોકરીનું દિમાગ ન જોવાય, એ માટે તો છોકરીનું રૂપ અને ફિગર…’‘યુ શટ અપ! છોકરાઓની આ જ તકલીફ છે, એ લોકો ક્યારેય ચામડીની સપાટીથી ઊંડે ન તો જઇ શકે છે, ન જોઇ શકે છે!’ ખામોશીએ ગુલાબ ઉપર હાથ અડકાડી લીધો.

‘અને છોકરીઓની તકલીફ એ છે કે તમે લોકો ગમે તેવી હળવી વાતને પણ ગંભીરતામાં પલટાવી નાખો છો! કેવો મજાનો મૂડ હતો! પળવારમાં બગાડી નાખ્યો! ચાલ, હવે કંઇક સુંદર રોમેન્ટિક વાત કર!’ ખામોશી શરમાઇ ગઇ, ‘એક વાર આપણાં લગ્ન થઇ જવા દે, પછી તો આખી જિંદગી રોમાન્સ જ રોમાન્સ હશે..તું તો મોટો ભણેશરી છે ને! એટલે મોટો સાહેબ બની જવાનો!’ ખામોશી બંધ આંખે ભવિષ્યનું ર્દશ્ય વર્ણવી રહી હતી, ‘હું તારા માટે ભાવતાં ભોજન બનાવીને રોજ બપોરે તારી રાહ જોતી રહીશ.

તું ઓફિસેથી આવે, એ પછી આપણે સાથે જમીશું. એક થાળીમાં જ…’‘અચ્છા! ચાલ, મને એ કહે કે તું કઇ-કઇ વાનગી રાંધીશ મારા માટે?’ ખંજન ખીમાણીએ પૂછી તો નાખ્યું, પણ પછી જે જવાબ સાંભળવા મળ્યો એનાથી એ ચોંકી ગયો. સવાલ પુછાયો હતો પોયણી જેવી પ્રેમિકાને, પણ જવાબ મળ્યો કાળમીંઢ ખડક ઉપર વીંઝાતા હથોડા તરફથી! ‘ઊના-ઊના બાજરાના રોટલા ને રિંગણનું ભડથું! લ્યો, હવે ઊતરો હેઠા! ચોટીલા આવ્યું. બસ આંહી કેડે અડધો કલાક ઊભી રે’શે! ચોટીલાના ઓળો-રોટલા એક વાર ખાશો પછી જિંદગીભર નંઇ ભૂલો!’ઝટકા સાથે આંખો ઊઘડી ગઇ.

સામે પેલો અણઘડ ઊભો હતો. ખિખિયાટા કરતો, કાનમાં આંગળી નાખીને કારણ વગર ફેરવતો, ભૂખ ન લાગી હોય તો પણ ભોજન માટે આગ્રહ કરતો!ખંજન ખીમાણીથી હવે ન રહેવાયું. એ તપી ગયા, ‘ભાઇ, મેં તમારો કંઇ ગુનો કર્યો છે? તમારા પૈસા ઉછીના લઇને પાછા નથી વાળ્યા? તમે રસ્તે ચાલતાં જતાં’તાં ને મેં બે પગ વચ્ચે સ્કૂટર ઘુસાડી દીધું છે? નહીં ને? તો પછી ક્યારના શું કામ મારી ખેધે પડી ગયા છો? તમે જોતા નથી હું આંખ બંધ કરીને…?’ પેલો ડઘાઇ ગયો.

એના ચહેરા ઉપર માફીની માગણી ઊભરી આવી, ‘ભ’ઇ સાબ, મને શું ખબર કે તમે થાક્યા હશો ને તમને ઊંઘ આવતી હશે! મારા મનમાં એમ કે બસમાં જ્યાં લગી સાથે છીએ ત્યાં સુધી આપણે બધાંય એક માળાનાં પંખી કે’વાઇએ. તમને કંટાળો ન આવે એટલા હારુ હું તો વાતો કરતો’તો. હવે પછી જો એકેય શબ્દ બોલું તો ફટ કે’જો!’ એ તો રિંગણાનો ઓળો ને બાજરાનો રોટલો ખાવા માટે બસમાંથી ઊતરી ગયો, પણ ખંજનનો ભોજનથાળ ઊંધો વાળતો ગયો. મોટાભાગની બસ ભોજન માટે ખાલી થઇ ગઇ હતી.

ખંજન એકલો આસમાનમાં પથરાયેલા આથમતા સૂરજનાં ઉદાસ કિરણોને તાકતો બેસી રહ્યો. ખૂબ કોશિશો કરી, અનેક મથામણો કરી, પણ તૂટેલું ર્દશ્ય ફરી પાછું ન સંધાયું તે ન જ સંધાયું. વાંકાનેર ગયું, મોરબી ગયું ને ભચાઉ પણ ગયું. હવે ઊંઘ નહોતી આવતી અને ખામોશી પણ નહોતી આવતી. સામે બેઠેલા અડબંગ આદમીએ વિચારોની આખી રંગોળી વીખી નાખી હતી. ખંજન ખીમાણી દાંત ભીંસીને એની સામે જોઇ રહ્યા, હોઠ ભીંસીને બેઠા રહ્યા.

પેલો અડબંગ પણ ખંજનની નારાજગી હવે સમજી ગયો હતો. છેક ભચાઉ સુધી એક પણ શબ્દ ઉચ્ચાર્યા વિના એ બસી રહ્યો. ભચાઉ છોડીને બસ ભુજના રસ્તે આગળ વધી, ત્યારે એણે શર્ટના ખિસ્સામાંથી સેલફોન બહાર કાઢ્યો. કોઇની સાથે મોટેથી વાતો કરવા લાગ્યો, ‘રવજીકાકા, હું દુર્લભજી બોલું છું. અમારી બસ લગભગ અડધા કલાક પછી ભુજ આવી પહોંચશે. તમે લેવા માટે આવવાના ને? ના, ખામોશીબે’નને ન મોકલતા. ઠંડી વધારે છે અને મોડુંયે થયું છે. ભલેને ગાડીમાં આવવાનું હોય, પણ બે’નને ન મોકલશો. તમે જ આવજો.

લ્યો ત્યારે, ફોન મૂકું છું…’ખંજન ખીમાણી ટટ્ટાર થઇ ગયા. ખામોશી? અને રવજીકાકા? આ તો એ જ! એનો અર્થ એ થયો કે એ હજુ સુધી કુંવારી જ છે અને પિયરમાં જ…? મારે જ આટલાં વરસોમાં ક્યારેય ભુજ આવવાનું નથી બન્યું એટલે એની ભાળ ન મળી. કદાચ એના પપ્પાએ ઘર બદલી નાખ્યું હશે. પણ સામે બેઠેલો અડબંગ મારી ખામોશીને કાર લઇને બસ અડ્ડાપર આવવાની મનાઇ શા માટે કરે છે?! એને ચીસ પાડીને કહેવાનું મન થઇ ગયું, ‘હે ભાઇ! હે મહાપુરુષ! તારી મુઢ્ઢીઓ સાચાં મોતીઓથી ભરી દઉં, તું પાછો ફોન લગાડ! રવજીકાકાને કહી દે કે સાથે મારી ખામોશીને પણ લેતા આવે. જિંદગીમાં એક વાર એને…’ પણ એની સામે જુએ તો કંઇક વાત થાય ને? બસ દોડતી રહી, દોડતી રહી, દોડતી જ રહી!

(શીર્ષક પંક્તિ : ગિરીશ પરમાર)

રણમાં ખીલ્યું ગુલાબ, ડૉ. શરદ ઠાકર

સાંજ પડતા સાંભરે તે અવસરોના સમ તને, આવ પાછી, આપણી આ ઉંમરોના સમ તને

રવિ સાથે છ જ મહિનાનું લગ્નજીવન વિતાવીને શૈલુ પાછી પોતાનાં મા-બાપના ઘરે આવી ગઇ. ઘરનાં ઉંબરા પરથી જ એલાન કરી દીધું, ‘હવે હું સાસરે નથી જવાની. જો મને દબાણ કરશો તો હું આત્મહત્યા કરી નાખીશ.’ એનાં પપ્પા-મમ્મીને જબરદસ્ત આઘાત લાગ્યો, પણ તેઓ ચૂપ રહ્યાં.

આ સમય સાચવી લેવા જેવો હતો. અત્યારે જો ડહાપણ ડહોળવા બેસીએ તો બાજી બગડી જાય. પપ્પાએ હેતાળ આવકાર આપીને દીકરીને ઘરમાં લીધી, ‘આવ, બેટા, આવ! આ તારું જ ઘર છે. અમે તને વળાવી હતી, ઘરમાંથી કાઢી મૂકી નહોતી. હું તને એટલુંય નહીં પૂછું કે ત્યાં તને શું દુ:ખ હતું. આ તો ઠીક છે કે તું ચાલી આવી, નહીંતર મને ખબર પડી હોત કે મારી શૈલુને સાસરીમાં સોય જેટલુંય દુ:ખ છે તો હું જ સામે ચાલીને તને તેડી જાત!’

મમ્મીએ તો શૈલુને બાથમાં જ લઇ લીધી, ‘દીકરી, અમે એમ માનીશું કે તું પિયરમાં થોડાક દિવસ રહેવા માટે આવી છો. બે મહિના, ચાર મહિના, છ મહિના તારે જ્યાં સુધી રહેવું હોય ત્યાં લગી અમે તને રાખવા માટે તૈયાર છીએ. જમાઇ સામે ચાલીને તને લેવા માટે ન આવે ત્યાં સુધી તારે અહીંથી જવાનું જ નથી.’

‘મમ્મી!’ શૈલુએ હાથમાંની બેગ જમીન પર મૂકતાં માની ભૂલ સુધારી, ‘તારો જમાઇ ગુલાંટિયાં ખાતો-ખાતો આવે કે તારાં વેવાઇ-વેવણ પગમાં પડતાં આવે, હું પાછી નથી જવાની એટલે નથી જવાની. તને ભારે પડતી લાગું ત્યારે મને કહી દેજે. હું એકલી રહીને જીવી શકું એટલું તો કમાઇ લઇશ.’ વાત પૂરી થઇ ગઇ.

સમજાવટની સીમારેખા સમાપ્ત થઇ ગઇ. બે-ચાર દિવસ થયા ત્યાં વેવાઇનો ફોન આવ્યો, ‘સુભાષભાઇ, કેમ છો? હું રમેશચંદ્ર બોલું છું. ફોન એટલા માટે કર્યો છે કે તમારી દીકરી સાવ તણખલા જેવી વાતમાં રિસાઇને અહીંથી ચાલી ગઇ છે. બે-ચાર દિવસ અમે જાણી જોઇને પસાર થઇ જવા દીધા. હવે જો એનું મન શાંત પડ્યું હોય અને તમે હા પાડતાં હો અમે જાતે આવીને અમારી વહુને તેડી જઇએ.

શૈલુના પપ્પા સુભાષભાઇએ ગાળિયો પોતાના ગળામાંથી કાઢી નાખ્યો, ‘વેવાઇ, આ મામલામાં હું વચ્ચે પડવા નથી માગતો. મારી દીકરી સામે જ બેઠી છે. હું રિસીવર એને આપું છું. તમે એની સાથે જ વાત કરો.’

શૈલુએ રિસીવર હાથમાં લેતાવેંત ગોળીબાર શરૂ કર્યો, ‘કયા મોંઢે મને લેવા આવવાની વાત કરો છો? હું તો તમારા ઘરમાં આવેલી જ હતી ને? તમને સાચવતાં ન આવડ્યું. હવે પછી તમારી ડાયરીમાંથી આ ટેલિફોન નંબર જ છેકી નાખજો. ગુડ બાય!’

સાસરીમાં ખળભળાટ મચી ગયો. રવિ પણ ગુસ્સામાં હતો. આવી પત્નીની સાથે આખો જન્મારો જાય જ કેવી રીતે? નાના-મોટા વિવાદો કે ઝઘડાઓ કોના ઘરમાં નથી હોતા? અને છ મહિનામાં પડી પડીને શૈલુનાં શિર પર કેટલું કેટલું દુ:ખ તૂટી પડ્યું હશે!

આખરે લગ્નજીવન એ સમાધાનનું જ બીજું નામ હોય છે. તદ્દન અજાણ્યા કુટુંબમાં ભિન્ન સંસ્કારો વચ્ચે ઊછરેલાં પુરુષ અને સ્ત્રી જ્યારે અચાનક એક છત નીચે જીવવા લાગે ત્યારે અનુકૂળ થવામાં થોડોક સમય તો લાગે જ ને! પણ શૈલુ તો છ જ મહિનામાં ઘર છોડીને ચાલી ગઇ. આવી પત્નીને પાછી બોલાવીને પણ ફાયદો શો?

પુત્રવધૂના હાથે અપમાનિત થયેલા રમેશભાઇએ કહી દીધું, ‘હું ફરીવાર ક્યારેય એને ફોન નહીં કરું. હું તો મારા રવિને બીજી વાર ઘોડે ચડાવીને જંપીશ.’ પંદર દિવસ પછી રવિની મમ્મી રમાબહેને હિંમત કરી. વેવાઇના ઘરનો ફોન લગાડ્યો.

આ વખતે વહુએ એમની જોડે વાત પણ ન કરી. વેવાણે-વેવાણ સામસામે ટકરાયાં. શૈલુનાં મમ્મી સુરેખાબહેને રમાબહેનને સાત-સાત મણની ગાળો ચોપડાવી દીધી. પંદર દિવસ પહેલાં જે પ્રતિજ્ઞા રમેશભાઇએ લીધેલી એ જ પ્રતિજ્ઞા હવે રમાબહેને જાહેર કરી દીધી, ‘વકીલની નોટિસ મોકલાવો. મારે આ ઘરમાં એનો ટાંટિયો ન જોઇએ. મારો દીકરો રાજાનો કુંવર છે. એના માટે શૈલુને ટક્કર મારે એવી બીજી કન્યા લઇ આવીશ.’

મહિના પછી રવિએ ફોન કર્યો. એના પણ એ જ હાલ થયા. રાજાનો કુંવર ચપરાસી બની ગયો. પ્રતિજ્ઞા પાક્કી થતી ગઇ. બે મહિનામાં તો ‘રવિની પત્ની રિસામણે બેઠી છે’ એ વાત એસ.એમ.એસ.માં ફરતા જોકની પેઠે આખી જ્ઞાતિમાં ફેલાઇ ગઇ.

વાટાઘાટો અને સમજાવટનો સિલસિલો શરૂ થઇ ગયો. રવિના મામા મોહનલાલ એક શુભ દિવસે રવિની સાસરીમાં જઇ ચડ્યા. પૂછ્યું, ‘શૈલુ બેટા! તમને તકલીફ શી છે એટલું જણાવો તો એનો ઉપાય થાય.’

શૈલુ બેટાએ વડચકું ભરી લીધું, ‘કેટલી તકલીફો ગણાવું તમને? એક વાત હોય તો ઉપાય થાય, આખું કપડું ફાટે ત્યારે થીગડાં ક્યાં મારશો? ને કેટલાં મારશો?’ પછી વાંધા-વચકાની યાદી રજૂ કરી દીધી. ‘મને નોકરી કરવા નથી દેતા. હુંયે રવિની જેટલું જ ભણી છું. મારી વિદ્યા શું મારે પાણીમાં વહાવી દેવાની?

બેય ટંકની રસોઇ મારે જ રાંધવી પડે છે. રસોઇવાળી બાઇ લાવવી હતી તો દીકરાને પરણાવ્યો શા માટે? બપોરે મને અડધો કલાક આડે પડખે થવાનુંયે સુખ નથી મળતું. ઢગલો એક કપડાંને મારે જ ઇસ્ત્રી કરવી પડે છે.’ જેટલાં કામ હતાં, એટલી ફરિયાદો હતો.

મોહનમામા પાસે એક પણ વાતનો જવાબ ન હતો. સિવાય કે વિનંતી, ‘એક વાર તમે પાછાં આવી જાવ, ધીમે ધીમે બધું થાળે પડી જશે.’ ‘થાળે તો પડશે ત્યારે પડશે, અત્યારે તો થાળીઓ પડી ચૂકી છે. ચૂપચાપ જમી લો અને પછી માનભેર સિધાવો.

મહેમાન બનીને આવેલા છો એટલે વધારે કંઇ નથી કહેતી…’ મોહનલાલ મોહનથાળ જેવા બનીને પધાર્યા હતા, વાસી રોટલા જેવા બનીને પાછા ફર્યા.

પંદર દિવસ પછી રવિના ફુવા ફુલશંકર મેદાનમાં ઊતર્યા. એમનું નસીબ તો મોહનમામા કરતાં પણ ખરાબ સાબિત થયું. રવિના કાકા કનુકાકાની આખી ન્યાતમાં ધાક જામેલી હતી. પણ કનુકાકાનાય ભૂંડા હાલ થઇ ગયા.

હવે રવિના પપ્પા સમજી ગયા : ‘શૈલુ પાછી આવે તે વાતમાં માલ નથી. પાર્થને કહો ચડાવે બાણ, હવે તો યુદ્ધ એ જ કલ્યાણ.’ અહીં પાર્થ એટલે વકીલ, બાણ એટલે છૂટાછેડાની નોટિસ અને યુદ્ધ એટલે અદાલતી કાર્યવાહી. નિર્ણય લેવાઇ ગયો. કાલે સવારે ઊઠીને પહેલું કામ વકીલને મળવાનું નક્કી થઇ ગયું.

પણ દરેક સવારની આડે એક રાત હોય છે. રવિ આખીયે રાત ઊંઘી ન શક્યો. એણે પોતાની જાતને કેટલાક પ્રશ્નો પૂછ્યા : ‘શૈલુ મને ગમે છે કે નહીં? એની સાથે છૂટાછેડા લેવાનો નિર્ણય મારા માટે યોગ્ય હશે કે નહીં? એનાં વગર બીજી સ્ત્રી સાથે લગ્ન કરીને હું સુખી થઇ શકીશ એવું મને લાગે છે કે નહીં? શૈલુને હું ખરેખર ભૂલી શકીશ ખરો?’

પોતાનું કાઢેલું પ્રશ્નપેપર રવિએ જાતે જ લખ્યું અને જાતે જ તપાસ્યું. સોમાંથી સો માર્ક્સ આવ્યા. દરેક સવાલનો એક જ જવાબ હતો. રાત્રે ત્રણ વાગ્યે એણે પ્રેમપત્ર લખવાનું શરૂ કર્યું. પરોઢના પાંચ વાગ્યા સુધી લખતો રહ્યો, લખતો ગયો.

પત્રનો સાર કંઇક આવો હતો : ‘મારી અને માત્ર મારી શૈલુ, મારાં બધાં જ સગાંઓનું માનવું છે કે તું પાછી નહીં આવે. વાંધો નહીં. તું ન જ આવતી. હું તને મારા પ્રત્યેના ધિક્કારમાંથી પાછી નહીં વાળી શકું. પણ એટલું યાદ રાખજે કે તું પણ મને તારા પ્રત્યેના પ્રેમમાંથી પાછો નહીં વાળી શકે.

જિંદગીના આખરી શ્વાસ સુધી હું મારી શૈલુને જ પ્રેમ કરતો રહીશ. અને મૃત્યુ પછી પણ એ જ કામ ચાલુ રહેશે. આપણા ધર્મમાં ચોર્યાશી લાખ જન્મોની વાત આવે છે. આ એક ફેરો કોરો જાય તોયે શું? પ્રવાસ લાંબો છે, આશા અનંત છે અને ધીરજ અખૂટ છે.

તું ભલેને લાખ વાર પાણી મૂક કે પાછી નહીં આવે! હું કરોડ વાર તને કહીશ કે તું આવીશ જ. નદીના પ્રવાહમાં પડેલો પથ્થર પણ ભીનો થાય છે, તું તો શૈલુ છે. ક્યારેક તો ભીંજાઇશ જ. મને ખાતરી છે.’

એક પત્ર. બીજા દિવસે બીજો અને ત્રીજા દિવસે ત્રીજો પત્ર. સિલસિલો ચાલુ થઇ ગયો. પપ્પા રમેશભાઇને આ વાતની ખબર પડી. એમણે રવિને ખખડાવ્યો, ‘શા માટે તિજોરી ખાલી કરવા બેઠો છે? પોસ્ટલ ડિપાર્ટમેન્ટની દયા આવતી હોય તો પાંચસો ને એક રૂપિયાનું દાન જાહેર કર! આમ રોજ-રોજ એક એક પત્ર લખીને શા માટે પૈસાનું પાણી કરી રહ્યો છે?’

રવિએ કોઇની વાત ન માની, માત્ર પોતાના દિલની વાત માની લીધી. મહિનો ગયો. બે, ત્રણ, ચાર મહિના પસાર થઇ ગયા. શૈલુનાં સરનામે પ્રેમપત્રોનો અવિરત હુમલો જારી રહ્યો. શરૂઆતના પત્રો શૈલુએ ફોડ્યા પણ નહીં, પછી ઉત્સુકતાને વશ થઇને ખોલ્યા. પછી એ લખાણને બદલે લાગણી વાંચવા માંડી.

છ મહિના પછી હાલત એવી થઇ ગઇ કે ઘડિયાળના કાંટે એ ટપાલીના આગમનની વાટ જોવા માંડી. રવિના પત્રો હવે શૈલુ માટે આદત બની ગયા. કોઇ પણ સ્ત્રીને છેવટે પુરુષ પાસેથી શું જોઇતું હોય છે?! માત્ર પ્રેમ જ ને? તો એ વસ્તુ રવિ કરતાં વધારે બીજું કોણ આપી શકવાનું હતું!

શૈલુ પીગળી ગઇ, ‘પપ્પા, હું મારા સાસરે જવા માગું છું.’ એક દિવસ એણે એલાન કરી દીધું. એનાં પપ્પા-મમ્મીને તો આ નિર્ણય સામે વાંધો જ શા માટે હોય? છતાં એમણે દીકરીને સમજાવવા માટે નિકટનાં સગાંવહાલાંઓને ભેગાં કર્યા.

શૈલુના મામા મુકુન્દમામાએ મમરો મૂકયો, ‘ભાણી, એ લોકોને એમ લાગશે કે તું થાકી ગઇ. હજુ વરસ તો પૂરું થવા દે!’ ફાલ્ગુન ફુવાએ લાલચ આપી જોઇ, ‘શૈલુ, તારા માટે રવિ કરતાંયે વધુ હેન્ડસમ છોકરો હું શોધી કાઢીશ. ભૂલી જા એને!’

કિરીટકાકાએ કાયદો યાદ કરાવ્યો, ‘બેટી, તું એક અવાજ કર! હું એ બદમાશોને દહેજના કાયદામાં ફસાવીને જેલની અંદર ફિટ કરાવી દઉ! સમજે છે શું આપણને?’

જવાબમાં શૈલુ ઊભી થઇને બારી પાસે ગઇ. આષાઢનો પ્રથમ દિવસ હતો ને મોસમનો પહેલો વરસાદ પડવો શરૂ થયો હતો. રસ્તા પરના લોકોને વરસાદ ભીંજવતો હતો અને બારી પાસે ઊભેલી શૈલુને એના વરનો સાદ ભીંજવી રહ્યો હતો.

એ શરમાઇ રહી હતી અને એની હાલત જોઇને એનાં પરિવારજનો હસી રહ્યાં હતાં. છેવટે એણે આટલું જ કહ્યું, ‘હું ન જાઉ તો શું કરું? હું વધારે ખેંચીશ તો પપ્પાના ઘરમાં પત્રો સાચવવાની જગ્યા નહીં બચે!’

(શિર્ષક પંક્તિ: આકાશ ઠક્કર)

સ્રોત દિવ્યભાસ્કર

રવિ સાથે છ જ મહિનાનું લગ્નજીવન વિતાવીને શૈલુ પાછી પોતાનાં મા-બાપના ઘરે આવી ગઇ. ઘરનાં ઉંબરા પરથી જ એલાન કરી દીધું, ‘હવે હું સાસરે નથી જવાની. જો મને દબાણ કરશો તો હું આત્મહત્યા કરી નાખીશ.’ એનાં પપ્પા-મમ્મીને જબરદસ્ત આઘાત લાગ્યો, પણ તેઓ ચૂપ રહ્યાં.

આ સમય સાચવી લેવા જેવો હતો. અત્યારે જો ડહાપણ ડહોળવા બેસીએ તો બાજી બગડી જાય. પપ્પાએ હેતાળ આવકાર આપીને દીકરીને ઘરમાં લીધી, ‘આવ, બેટા, આવ! આ તારું જ ઘર છે. અમે તને વળાવી હતી, ઘરમાંથી કાઢી મૂકી નહોતી. હું તને એટલુંય નહીં પૂછું કે ત્યાં તને શું દુ:ખ હતું. આ તો ઠીક છે કે તું ચાલી આવી, નહીંતર મને ખબર પડી હોત કે મારી શૈલુને સાસરીમાં સોય જેટલુંય દુ:ખ છે તો હું જ સામે ચાલીને તને તેડી જાત!’

મમ્મીએ તો શૈલુને બાથમાં જ લઇ લીધી, ‘દીકરી, અમે એમ માનીશું કે તું પિયરમાં થોડાક દિવસ રહેવા માટે આવી છો. બે મહિના, ચાર મહિના, છ મહિના તારે જ્યાં સુધી રહેવું હોય ત્યાં લગી અમે તને રાખવા માટે તૈયાર છીએ. જમાઇ સામે ચાલીને તને લેવા માટે ન આવે ત્યાં સુધી તારે અહીંથી જવાનું જ નથી.’

‘મમ્મી!’ શૈલુએ હાથમાંની બેગ જમીન પર મૂકતાં માની ભૂલ સુધારી, ‘તારો જમાઇ ગુલાંટિયાં ખાતો-ખાતો આવે કે તારાં વેવાઇ-વેવણ પગમાં પડતાં આવે, હું પાછી નથી જવાની એટલે નથી જવાની. તને ભારે પડતી લાગું ત્યારે મને કહી દેજે. હું એકલી રહીને જીવી શકું એટલું તો કમાઇ લઇશ.’ વાત પૂરી થઇ ગઇ.

સમજાવટની સીમારેખા સમાપ્ત થઇ ગઇ. બે-ચાર દિવસ થયા ત્યાં વેવાઇનો ફોન આવ્યો, ‘સુભાષભાઇ, કેમ છો? હું રમેશચંદ્ર બોલું છું. ફોન એટલા માટે કર્યો છે કે તમારી દીકરી સાવ તણખલા જેવી વાતમાં રિસાઇને અહીંથી ચાલી ગઇ છે. બે-ચાર દિવસ અમે જાણી જોઇને પસાર થઇ જવા દીધા. હવે જો એનું મન શાંત પડ્યું હોય અને તમે હા પાડતાં હો અમે જાતે આવીને અમારી વહુને તેડી જઇએ.

શૈલુના પપ્પા સુભાષભાઇએ ગાળિયો પોતાના ગળામાંથી કાઢી નાખ્યો, ‘વેવાઇ, આ મામલામાં હું વચ્ચે પડવા નથી માગતો. મારી દીકરી સામે જ બેઠી છે. હું રિસીવર એને આપું છું. તમે એની સાથે જ વાત કરો.’

શૈલુએ રિસીવર હાથમાં લેતાવેંત ગોળીબાર શરૂ કર્યો, ‘કયા મોંઢે મને લેવા આવવાની વાત કરો છો? હું તો તમારા ઘરમાં આવેલી જ હતી ને? તમને સાચવતાં ન આવડ્યું. હવે પછી તમારી ડાયરીમાંથી આ ટેલિફોન નંબર જ છેકી નાખજો. ગુડ બાય!’

સાસરીમાં ખળભળાટ મચી ગયો. રવિ પણ ગુસ્સામાં હતો. આવી પત્નીની સાથે આખો જન્મારો જાય જ કેવી રીતે? નાના-મોટા વિવાદો કે ઝઘડાઓ કોના ઘરમાં નથી હોતા? અને છ મહિનામાં પડી પડીને શૈલુનાં શિર પર કેટલું કેટલું દુ:ખ તૂટી પડ્યું હશે!

આખરે લગ્નજીવન એ સમાધાનનું જ બીજું નામ હોય છે. તદ્દન અજાણ્યા કુટુંબમાં ભિન્ન સંસ્કારો વચ્ચે ઊછરેલાં પુરુષ અને સ્ત્રી જ્યારે અચાનક એક છત નીચે જીવવા લાગે ત્યારે અનુકૂળ થવામાં થોડોક સમય તો લાગે જ ને! પણ શૈલુ તો છ જ મહિનામાં ઘર છોડીને ચાલી ગઇ. આવી પત્નીને પાછી બોલાવીને પણ ફાયદો શો?

પુત્રવધૂના હાથે અપમાનિત થયેલા રમેશભાઇએ કહી દીધું, ‘હું ફરીવાર ક્યારેય એને ફોન નહીં કરું. હું તો મારા રવિને બીજી વાર ઘોડે ચડાવીને જંપીશ.’ પંદર દિવસ પછી રવિની મમ્મી રમાબહેને હિંમત કરી. વેવાઇના ઘરનો ફોન લગાડ્યો.

આ વખતે વહુએ એમની જોડે વાત પણ ન કરી. વેવાણે-વેવાણ સામસામે ટકરાયાં. શૈલુનાં મમ્મી સુરેખાબહેને રમાબહેનને સાત-સાત મણની ગાળો ચોપડાવી દીધી. પંદર દિવસ પહેલાં જે પ્રતિજ્ઞા રમેશભાઇએ લીધેલી એ જ પ્રતિજ્ઞા હવે રમાબહેને જાહેર કરી દીધી, ‘વકીલની નોટિસ મોકલાવો. મારે આ ઘરમાં એનો ટાંટિયો ન જોઇએ. મારો દીકરો રાજાનો કુંવર છે. એના માટે શૈલુને ટક્કર મારે એવી બીજી કન્યા લઇ આવીશ.’

મહિના પછી રવિએ ફોન કર્યો. એના પણ એ જ હાલ થયા. રાજાનો કુંવર ચપરાસી બની ગયો. પ્રતિજ્ઞા પાક્કી થતી ગઇ. બે મહિનામાં તો ‘રવિની પત્ની રિસામણે બેઠી છે’ એ વાત એસ.એમ.એસ.માં ફરતા જોકની પેઠે આખી જ્ઞાતિમાં ફેલાઇ ગઇ.

વાટાઘાટો અને સમજાવટનો સિલસિલો શરૂ થઇ ગયો. રવિના મામા મોહનલાલ એક શુભ દિવસે રવિની સાસરીમાં જઇ ચડ્યા. પૂછ્યું, ‘શૈલુ બેટા! તમને તકલીફ શી છે એટલું જણાવો તો એનો ઉપાય થાય.’

શૈલુ બેટાએ વડચકું ભરી લીધું, ‘કેટલી તકલીફો ગણાવું તમને? એક વાત હોય તો ઉપાય થાય, આખું કપડું ફાટે ત્યારે થીગડાં ક્યાં મારશો? ને કેટલાં મારશો?’ પછી વાંધા-વચકાની યાદી રજૂ કરી દીધી. ‘મને નોકરી કરવા નથી દેતા. હુંયે રવિની જેટલું જ ભણી છું. મારી વિદ્યા શું મારે પાણીમાં વહાવી દેવાની?

બેય ટંકની રસોઇ મારે જ રાંધવી પડે છે. રસોઇવાળી બાઇ લાવવી હતી તો દીકરાને પરણાવ્યો શા માટે? બપોરે મને અડધો કલાક આડે પડખે થવાનુંયે સુખ નથી મળતું. ઢગલો એક કપડાંને મારે જ ઇસ્ત્રી કરવી પડે છે.’ જેટલાં કામ હતાં, એટલી ફરિયાદો હતો.

મોહનમામા પાસે એક પણ વાતનો જવાબ ન હતો. સિવાય કે વિનંતી, ‘એક વાર તમે પાછાં આવી જાવ, ધીમે ધીમે બધું થાળે પડી જશે.’ ‘થાળે તો પડશે ત્યારે પડશે, અત્યારે તો થાળીઓ પડી ચૂકી છે. ચૂપચાપ જમી લો અને પછી માનભેર સિધાવો.

મહેમાન બનીને આવેલા છો એટલે વધારે કંઇ નથી કહેતી…’ મોહનલાલ મોહનથાળ જેવા બનીને પધાર્યા હતા, વાસી રોટલા જેવા બનીને પાછા ફર્યા.

પંદર દિવસ પછી રવિના ફુવા ફુલશંકર મેદાનમાં ઊતર્યા. એમનું નસીબ તો મોહનમામા કરતાં પણ ખરાબ સાબિત થયું. રવિના કાકા કનુકાકાની આખી ન્યાતમાં ધાક જામેલી હતી. પણ કનુકાકાનાય ભૂંડા હાલ થઇ ગયા.

હવે રવિના પપ્પા સમજી ગયા : ‘શૈલુ પાછી આવે તે વાતમાં માલ નથી. પાર્થને કહો ચડાવે બાણ, હવે તો યુદ્ધ એ જ કલ્યાણ.’ અહીં પાર્થ એટલે વકીલ, બાણ એટલે છૂટાછેડાની નોટિસ અને યુદ્ધ એટલે અદાલતી કાર્યવાહી. નિર્ણય લેવાઇ ગયો. કાલે સવારે ઊઠીને પહેલું કામ વકીલને મળવાનું નક્કી થઇ ગયું.

પણ દરેક સવારની આડે એક રાત હોય છે. રવિ આખીયે રાત ઊંઘી ન શક્યો. એણે પોતાની જાતને કેટલાક પ્રશ્નો પૂછ્યા : ‘શૈલુ મને ગમે છે કે નહીં? એની સાથે છૂટાછેડા લેવાનો નિર્ણય મારા માટે યોગ્ય હશે કે નહીં? એનાં વગર બીજી સ્ત્રી સાથે લગ્ન કરીને હું સુખી થઇ શકીશ એવું મને લાગે છે કે નહીં? શૈલુને હું ખરેખર ભૂલી શકીશ ખરો?’

પોતાનું કાઢેલું પ્રશ્નપેપર રવિએ જાતે જ લખ્યું અને જાતે જ તપાસ્યું. સોમાંથી સો માર્ક્સ આવ્યા. દરેક સવાલનો એક જ જવાબ હતો. રાત્રે ત્રણ વાગ્યે એણે પ્રેમપત્ર લખવાનું શરૂ કર્યું. પરોઢના પાંચ વાગ્યા સુધી લખતો રહ્યો, લખતો ગયો.

પત્રનો સાર કંઇક આવો હતો : ‘મારી અને માત્ર મારી શૈલુ, મારાં બધાં જ સગાંઓનું માનવું છે કે તું પાછી નહીં આવે. વાંધો નહીં. તું ન જ આવતી. હું તને મારા પ્રત્યેના ધિક્કારમાંથી પાછી નહીં વાળી શકું. પણ એટલું યાદ રાખજે કે તું પણ મને તારા પ્રત્યેના પ્રેમમાંથી પાછો નહીં વાળી શકે.

જિંદગીના આખરી શ્વાસ સુધી હું મારી શૈલુને જ પ્રેમ કરતો રહીશ. અને મૃત્યુ પછી પણ એ જ કામ ચાલુ રહેશે. આપણા ધર્મમાં ચોર્યાશી લાખ જન્મોની વાત આવે છે. આ એક ફેરો કોરો જાય તોયે શું? પ્રવાસ લાંબો છે, આશા અનંત છે અને ધીરજ અખૂટ છે.

તું ભલેને લાખ વાર પાણી મૂક કે પાછી નહીં આવે! હું કરોડ વાર તને કહીશ કે તું આવીશ જ. નદીના પ્રવાહમાં પડેલો પથ્થર પણ ભીનો થાય છે, તું તો શૈલુ છે. ક્યારેક તો ભીંજાઇશ જ. મને ખાતરી છે.’

એક પત્ર. બીજા દિવસે બીજો અને ત્રીજા દિવસે ત્રીજો પત્ર. સિલસિલો ચાલુ થઇ ગયો. પપ્પા રમેશભાઇને આ વાતની ખબર પડી. એમણે રવિને ખખડાવ્યો, ‘શા માટે તિજોરી ખાલી કરવા બેઠો છે? પોસ્ટલ ડિપાર્ટમેન્ટની દયા આવતી હોય તો પાંચસો ને એક રૂપિયાનું દાન જાહેર કર! આમ રોજ-રોજ એક એક પત્ર લખીને શા માટે પૈસાનું પાણી કરી રહ્યો છે?’

રવિએ કોઇની વાત ન માની, માત્ર પોતાના દિલની વાત માની લીધી. મહિનો ગયો. બે, ત્રણ, ચાર મહિના પસાર થઇ ગયા. શૈલુનાં સરનામે પ્રેમપત્રોનો અવિરત હુમલો જારી રહ્યો. શરૂઆતના પત્રો શૈલુએ ફોડ્યા પણ નહીં, પછી ઉત્સુકતાને વશ થઇને ખોલ્યા. પછી એ લખાણને બદલે લાગણી વાંચવા માંડી.

છ મહિના પછી હાલત એવી થઇ ગઇ કે ઘડિયાળના કાંટે એ ટપાલીના આગમનની વાટ જોવા માંડી. રવિના પત્રો હવે શૈલુ માટે આદત બની ગયા. કોઇ પણ સ્ત્રીને છેવટે પુરુષ પાસેથી શું જોઇતું હોય છે?! માત્ર પ્રેમ જ ને? તો એ વસ્તુ રવિ કરતાં વધારે બીજું કોણ આપી શકવાનું હતું!

શૈલુ પીગળી ગઇ, ‘પપ્પા, હું મારા સાસરે જવા માગું છું.’ એક દિવસ એણે એલાન કરી દીધું. એનાં પપ્પા-મમ્મીને તો આ નિર્ણય સામે વાંધો જ શા માટે હોય? છતાં એમણે દીકરીને સમજાવવા માટે નિકટનાં સગાંવહાલાંઓને ભેગાં કર્યા.

શૈલુના મામા મુકુન્દમામાએ મમરો મૂકયો, ‘ભાણી, એ લોકોને એમ લાગશે કે તું થાકી ગઇ. હજુ વરસ તો પૂરું થવા દે!’ ફાલ્ગુન ફુવાએ લાલચ આપી જોઇ, ‘શૈલુ, તારા માટે રવિ કરતાંયે વધુ હેન્ડસમ છોકરો હું શોધી કાઢીશ. ભૂલી જા એને!’

કિરીટકાકાએ કાયદો યાદ કરાવ્યો, ‘બેટી, તું એક અવાજ કર! હું એ બદમાશોને દહેજના કાયદામાં ફસાવીને જેલની અંદર ફિટ કરાવી દઉ! સમજે છે શું આપણને?’

જવાબમાં શૈલુ ઊભી થઇને બારી પાસે ગઇ. આષાઢનો પ્રથમ દિવસ હતો ને મોસમનો પહેલો વરસાદ પડવો શરૂ થયો હતો. રસ્તા પરના લોકોને વરસાદ ભીંજવતો હતો અને બારી પાસે ઊભેલી શૈલુને એના વરનો સાદ ભીંજવી રહ્યો હતો.

એ શરમાઇ રહી હતી અને એની હાલત જોઇને એનાં પરિવારજનો હસી રહ્યાં હતાં. છેવટે એણે આટલું જ કહ્યું, ‘હું ન જાઉ તો શું કરું? હું વધારે ખેંચીશ તો પપ્પાના ઘરમાં પત્રો સાચવવાની જગ્યા નહીં બચે!’

(શિર્ષક પંક્તિ: આકાશ ઠક્કર)

ઉપરના પહેરવેશો પરથી તમને ભક્ત લાગે, ત્વચાના તળમાં ઊતરો તો ઘણા આસક્ત લાગે

‘ઓહ્ માય ગુડનેસ!’ મેં જયારે ઓફિસમાં પગ મૂકયો ત્યારે મારા કાને આ શબ્દો પડયા. હું ચક્તિ થઇ ગયો. આ શબ્દો આની પહેલાં પણ મેં અનેકવાર સાંભળ્યા હતા, પણ ડો.. તરલીકા મેડમનાં ઘાટીલા મોંમાંથી જયારે એ જ શબ્દો બહાર પડતાં હતાં ત્યારે એનો અર્થ પણ સ્ફૂટ થઇ જતો હતો.

ડો. તરલીકાબહેન સ્વયં તો સુંદર હતાં જ, એમનો અવાજ પણ સુંદર હતો. ચોક્કસપણે કહેવું હોય તો એમ કહેવાય કે મેડમનો અવાજ જાજરમાન હતો. આટલો સત્તાવાહી, સ્પષ્ટ અને સુરેખ અવાજ મેં એમની પહેલાં અને એમનાં પછી બીજી કોઇ લેડી ડોક્ટરનો સાંભળ્યો નથી.

હું બારણાંમાં જ થંભી ગયો. મેડમ કોઇ દર્દીને ખખડાવી રહ્યાં હતાં, ‘ઓહ્ માય ગુડનેસ! યુ હેવ ફેઇલ્ડ ટુ ટર્ન અર્પ બિફોર મી ફોર અ ફોલો-અપ એકઝામિનેશન! ડુ યુ નો? યુ હેવ અનડન ઓલ ધી ગુડ વર્ક ધેટ આઇ હેવ ઇમ્પાર્ટેડ ઓન યુ બાય ડુઇંગ યોર ઓપરેશન! યુ બ્લડી, રસ્ટીક, નેટીવ પીપલ ઓફ ધીસ કન્ટ્રી…’ મેડમનું વાકય કેટલી મિનિટ્સ બાદ પૂરું થયું હોત એની ધારણા હું ન કરી શકયો. પણ તેઓ અટકી ગયાં. અચાનક એમની નજર મારી ઉપર પડી.

‘યસ..! ડો.. ઠાકર..! વ્હોટ મેઇડ યુ કમ હિયર એટ ધીસ અનયુઝવલ અવર?’ મેડમે આગવી અદાથી પૂછ્યું. હું ભયંકર ગડમથલમાં હતો : મેડમનું અંગ્રેજી સારું હતું? કે અંગ્રેજી બોલવાની એમની છટા સારી હતી? હું પોતે અંગ્રેજી માઘ્યમમાં દસેક વર્ષ ભણીને આવ્યો હતો.

મારું શબ્દભંડોળ મારા તમામ સાથીદારો કરતાં વિશાળ અને સમૃદ્ધ હતું. પણ આ શબ્દકોશ તરૂ મેડમનાં કમાનાકાર હોઠો વરચેથી બહાર ટપકતો હતો ત્યારે શબ્દકોશ મટીને રત્નકોશ શા માટે બની જતો હતો?! મેં જવાબ ન આપ્યો, એટલે મેડમે ફરીથી પૂછ્યું, ‘એનીથિંગ પર્સનલ, પ્રાઇવેટ ઓર સિક્રેટ?’

હું વશીકરણમાંથી માંડ-માંડ બહાર નીકળ્યો, ‘એબ્સોલ્યુટલી નોટ, મેડમ! મને મોટા સાહેબે મોકલ્યો છે. એવી સૂચના સાથે કે આ હોસ્પિટલ છોડતાં પહેલાં મારે થોડોક સમય તમારી સાથે કામ કરવું. જે બાબતો બીજા ડોક્ટરો પાસેથી શીખવા ન મળે એ મને તમારી પાસેથી મળી શકશે.’ ‘અને એમનું માનવું તદ્દન સાચું છે. પ્લીઝ, કમ ઇન.’ મેડમે મને આવકાર આપ્યો.

સામે પડેલી ખુરશીમાં બેસાડયો. આમ તો એ મને ચહેરા અને નામથી ઓળખતા જ હતા, પણ આજથી હું એમનાં વિભાગમાં કામ કરવાનો હતો. મોટા સાહેબની ઇચ્છા પૂરી કરવા માટે ડો.. તરલીકા મેડમે પ્રથમ દિવસની પ્રથમ ક્ષણથી જ મને કેટલીક વ્યવહારુ વાતો શીખવવા માંડી, ‘જુઓ, આ દર્દી! કેટલાં બેદરકાર છે આપણાં લોકો! આજથી બે મહિના પહેલાં મેં એનાં ગર્ભાશયનું ઓપરેશન કર્યું હતું. રજા આપતી વખતે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં સૂચના આપી હતી કે સાત દિવસ પછી ચેક-અપ માટે પાછા આવવું. એને બદલે આજે બે મહિના પછી આવી છે. લુક એટ હર કન્ડિશન.’

મેડમ ગુજરાતીમાં બોલતાં હતાં ત્યારે પણ એટલાં જ પ્રભાવશાળી લાગતાં હતાં. પણ ગુજરાતીમાં તેઓ ભાગ્યે જ બોલતાં હતાં. આ તો વાચકો સમજી શકે એટલા માટે વચ્ચે-વચ્ચે મેં કયાંક-કયાંક એમની જીભ ઉપર ગુજરાતી શબ્દો મૂકયા છે. બાકી મેડમ કોઇ અસલી અંગ્રેજ કરતાં પણ વધારે અંગ્રેજીપ્રિય હતાં.

‘ઓહ્ માય ગુડનેસ!’ એ એમનો તકિયાકલામ હતો. ‘ડો.. ઠાકર, તમારે આ વાત શીખવાની છે. આપણાં દેશની પ્રજા ભોટ, જડ, ગોબરી અને કોઇ પણ જાતના ભાન વગરની છે. તમે ગમે તેટલું સુંદર ઓપરેશન કરી આપો, પણ આ ગામડિયા લોકો એનું પરિણામ બગાડી નાખે.’

તરૂ મેડમે ‘ગામડિયા’ શબ્દ ઉચ્ચાર્યો, ત્યારે જ છેક મારું ઘ્યાન ગયું કે પેશન્ટ તરીકે આવેલી સ્ત્રી તો ગ્રામીણ, અભણ અને વનવાસી જનજાતિની હતી. એ બાપડીને આપણાં ગુજરાતી શબ્દો પણ સમજાતાં ન હોય, ત્યાં તરૂ મેડમનાં બ્રિટિશ ઇંગ્લિશમાં એ શું સમજવાની હતી? કદાચ આ ભૂલ પણ એનાથી એ જ કારણે થઇ હશે કેમ કે સાત દિવસ પછી ‘ચેકઅપ’ માટે આવવાની સૂચના પણ મેડમે એને છટાદાર અંગ્રેજીમાં જ આપી હશે.

હું વિચારી રાો કે આમાંથી મારે શું શીખવાનું હતું? આ ગમાર દેશના જંગલી દર્દીઓએ ડો.. તરલીકા મેડમનું અંગ્રેજી ડિકશન સમજી લેવું જોઇએ? કે પછી ભારતના ડોક્ટરોએ જે-તે પ્રદેશની સ્થાનિક, તળપદી, જાનપદી બોલીમાં દર્દીને સમજાવવા જેટલી આદત કેળવી લેવી જોઇએ?

ડો..તરલીકા મેડમ સુંદર હતાં, તેમ છતાં કુંવારા હતાં. એક દિવસ તેઓ સારા મૂડમાં હતાં. ઓ.પી.ડી. સમાપ્ત થઇ ગઇ હતી. મેં કેન્ટીનમાંથી મારા માટે ચા મગાવી. પૂછ્યું, ‘મેડમ, તમે પણ પીશો ને?’

‘ચા? ઓહ્ માય ગુડનેસ! ચા તો દેશી લોકો પીવે! આઇ ઓલ્વેયઝ ટેક કોફી, યુ નો! આપણાં જેવા સુશિિક્ષત અને સભ્ય લોકોએ ચા ન પીવી જોઇએ. કોફીનો કપ હાથમાં પકડવામાં એક જાતની ગુરુતા છે, ચારુતા છે, ખાસ પ્રકારની અલગતા છે. તમારે મારી પાસેથી આ ટેવ પણ શીખવા જેવી છે.’

એ શિખામણ આજ સુધી હું અપનાવી શકયો નથી. કોફી પીવામાં ગુરુતા, ચારુતા કે અલગતા વગેરે વગેરે ભલે હોય, પણ ચા પીવામાં જે ટેસડો છે એ કયાંથી લાવવો? હું ત્યારે તો કંઇ બોલ્યો નહીં, પણ આજે બોલું છું: ‘આઇ હેટ કોફી.’ જો તે સમયે આ શબ્દો હું બોલી ગયો હોત તો મેડમે અવશ્ય આવું કહ્યું હોત : ‘માય ગુડનેસ!’

યાદ આવ્યું, હું એમ કહેતો હતો કે એ દિવસે તરૂ મેડમ સારા મૂડમાં હતાં. મેં પૂછી નાખ્યું, ‘મેડમ, એક સવાલ પૂછું? આ ઉમરે પણ તમે આટલાં સુંદર લાગો છો. જાજરમાન દેખાવ છો. તો પછી તમે લગ્ન શા માટે ન કર્યા? તમને પ્રેમ કરતો હોય તેવો કોઇ પુરુષ તમને ન જડયો? કે પછી યુવાનીમાં પણ તમે આવાં જ કડક સ્વભાવનાં હતાં?’

‘માય ગુડનેસ! તમારી હિંમતને હું દાદ આપું છું. તદ્દન જુનિયર હોવા છતાં તમારી મેડમને તમે આવો પર્સનલ સવાલ પૂછી શકો છો? વેલ, ટુ બી ફ્રેન્ક… હું જયારે ભણતી હતી ત્યારે મારાં વ્યકિતત્વ પાછળ પાગલ થનારાઓની સંખ્યા કેલ્કયુટર વડે ગણવી પડે એવી મોટી હતી.’ ‘એમાંથી એક પણ તમને પસંદ ન પડ્યો?’

‘નો, ધે વેર ઓલ ડવાર્ફસ! બધાં જ વહેંતિયાઓ હતા. હું શારીરિક ઊંચાઇની વાત નથી કરતી, હું માનસિક ઊચાઇની વાત કરી રહું છું. એ વખતના તમામ ગોલ્ડ મેડલ્સ મારા હિસ્સામાં જ પડતા હતા. દેખાવમાં, ચપળતામાં, વેશપરીધાનની છટામાં, વકતત્વ કળામાં, ઇંગ્લિશ ઉચ્ચારોમાં બધામાં હું જ મોખરે રહેતી હતી.

photoમારે સમાધાન કઇ બાબતમાં કરવું? એ પણ લગ્ન જેવી ફાલતુ ચીજ માટે? નો! નેવર! આઇ એમ હેપ્પીલી અનમેરીડ! મને તો તમે પણ મારી જેવા જ વર્સેટાઇલ દેખાઇ રહ્યાં છો. મારી સલાહ માનશો? ડોન્ટ મેક એ કોમ્પ્રોમાઇઝ ફોર મેરેજ. રિમેઇન અનમેરીડ! મારી પાસેથી કંઇક તો શીખો!’ મેડમે મારી સામે તીક્ષ્ણ નજરે જોઇને વજનદાર શબ્દોમાં કહ્યું. હું ચૂપ રહ્યો. જો બોલ્યો હોત તો હું આવું બોલી ગયો હોત, ‘સોરી, મેડમ! આઇ એમ ઓલ રેડી એન્ગેજડ! મેં છોકરી પસંદ કરી લીધી છે અને ડિસેમ્બરમાં હું વાજાં વગડાવવાનો છું.’

એક દિવસ અમે ઓપરેશન થિયેટરમાં હતા. તરૂ મેડમ સિઝેરિયન કરતાં હતાં. એમણે માત્ર દસ જ મિનિટમાં ઓપરેશન પૂરું કરી નાખ્યું. પછી મારી સામે જોઇને બોલ્યા, ‘મારી પાસેથી તમારે ‘ઝડપ’ નામનો ગુણ પણ શીખવા જેવો છે. મારા દર્દીઓ કયારેય ઓપરેશન ટેબલ પર દસ-બાર મિનિટ્સથી વધારે પડી રહેતાં નથી.’

એમની આ સલાહ મને એ વખતે ખૂબ આંજી ગઇ, પણ પછી મેં જોયું કે ઓપરેશન બહુ ઝડપથી પૂરું કરી નાખવાની લાહ્યમાં મેડમ દર્દીનાં સ્વાસ્થ્ય બાબતે ઘણી બધી બાંધછોડ કરતાં હતાં. પરિણામે દર્દીઓ ટેબલ ઉપર ભલે દસ જ મિનિટ, પણ પથારીમાં એક મહિનો પડયા રહેતા. જાત-જાતની કોમ્પ્લીકેશનો ભોગવતા.

એ બધું જે હોય તે પણ પૂરી હોસ્પિટલમાં ડો..તરલીકા મેડમની આભા પ્રસરી ચૂકેલી હતી. અનુભવ પછી મને લાગ્યું કે એમની આ આભા માટે મુખ્યત્વે એમનો દેખાવ અને અંગ્રેજી ભાષા પરનું પ્રભુત્વ જ જવાબદાર હતા. એ સિવાય એક તબીબમાં દર્દીઓ માટે જે માનવીય ગુણો હોવા જોઇએ એમનો મેડમમાં અભાવ હતો.

એક દિવસની વાત છે. અમે ઓપરેશન થિયેટરમાં હતાં. મેડમે ઓપરેશન પૂરું કર્યું. ત્યાં એમનાં પ્રાઇવેટ નર્સિંગ હોમમાંથી ફોન આવ્યો, ‘મેડમ, એક ડિલિવરી કેસ આવ્યો છે. જલદી આવો!’ મેડમે મારી સામે જોયું, ‘ડો.. ઠાકર, મારે આ જ મિનિટે નીકળવું પડશે. તમે ઓપરેટેડ પેશન્ટ્સની સંભાળ લેવામાં કચાશ ન રાખશો. યુ નો? સર્વિસ ટુ મેનકાઇન્ડ ઇઝ સર્વિસ ટુ ગોડ!’ ડો.. તરલીકા આવેશમાં આવી ગયાં. ધેરા આસમાની રંગની સાડીના પાલવનો છેડો એમણે ખોળાની જેમ વાળીને હાથમાં પકડેલો હતો. અચાનક તેઓ વાત કરતાં-કરતાં બંને હાથે કશુંક સમજાવવા ગયાં. છેડો છૂટી ગયો.. અને એ સાથે ખોળામાંથી કંઇક નીચે સરી પડયું!

મેં જોયું તો જમીન ઉપર ક્રોમિટ કેટગટ અને વાઇક્રીલનો ઢગલો પડેલો હતો. આ બંને શબ્દો વાચકો માટે અજાણ્યા છે, પણ જગતના તમામ ડોક્ટરો જાણે છે કે આ બે ચીજો શું છે! કોઇ પણ ઓપરેશનમાં ટાંકા લેવા માટે વપરાશમાં લેવાતા ખાસ પ્રકારના દોરાઓ જે સુતરના નથી હોતા, પણ ચોક્કસ માવજત આપીને બનાવાતા હોય છે એ સુચર મટિરિયલ્સ તરૂ મેડમના પાલવની કેદમાંથી રીહા થઇને ફર્શ ઉપર સરકી પડયું હતું.

એ ક્ષણે મને લાગેલો આઘાત હું આજ સુધી ભૂલી શકયો નથી. આટલાં મેઘાવી લેડી ડોક્ટર, એ પણ પાછાં કુંવારાં, પોતાની સુફિયાણી વાતોથી જગતને આંજી મૂકનાર, જેમની ખૂબ સારી ખાનગી પ્રેકિટસ હોવા છતાં કોનાં માટે આવી સો-બસો રૂપિયા જેવી ચીજની ચોરી કરતાં હશે? એ પણ સાર્વજનિક હોસ્પિટલના સ્ટોકમાંથી?

ગરીબોનો કોળિયો ઝૂંટવી જનારા શિક્ષિત બદમાશોએ જ દેશની આ હાલત કરી છે. મારાથી બોલાઇ ગયું, ‘માય ગુડનેસ! મેડમ, તમારી પાસેથી આ બાબત પણ મારે શીખવાની છે કે શું?’

(શીર્ષક પંક્તિ : હિતેન આનંદપરા)

સ્રોત દિવ્યભાસ્કર

‘જરા ફૂલોની ખુશબૂને ટટોળો તો ખબર પડશે,વસંતો છે પરંતુ વાયરા વનવાસ જેવા છે.

સાત કરોડ રૂપિયાની જમીન અને સાડા ત્રણ કરોડનું બાંધકામ. પાંત્રીસ વર્ષની ઊર્જા બંગલાની બાલકનીમાં ઊભી ઊભી વિચારી રહી હતી : ‘આ બાલકની જ આશરે દસ-બાર લાખ રૂપિયામાં બની હશે.’ એને પોતાનાં પિતાનું મકાન યાદ આવી ગયું.

શિક્ષક પિતાએ બાર હજારમાં ખરીદ્યું હતું. તેર બાય આઠનો એક રૂમ અને ઉંદરના દર જેવડું રસોડું. રૂમ પણ પાછો ઓલ-ઇન-વન જેવો. સવારના પહોરમાં પિતાજીનો પ્રાર્થનાખંડ. બપોરના સમયે ઊર્જા અને એનાં નાના ભાઇ માટેનો સ્ટડીરૂમ. સાંજે પિતાજી એમાં જ બેસીને વિદ્યાર્થીઓને ટ્યૂશન ભણાવે. રાત્રે બેડરૂમ.

‘અત્યારે તો આ બંગલાનો નાનામાં નાનો બાથરૂમ પણ પપ્પાના પૂરા ઘર કરતાં મોટો છે.’ ઊર્જાનાં રૂપાળા ચહેરા ઉપર થોડો ગર્વ અને ઝાઝેરો સંતોષ ઊભરી આવ્યા. પછી એણે કાંડા ઉપર પહેરેલી છવ્વીસ લાખ રૂપિયાની હીરાજડિત રિસ્ટવોચ તરફ જોયું, ‘હવે અર્થ આવવો જોઇએ.

સાડા સાત વાગ્યા છે. સાડા આઠ વાગ્યે હોટલ તાજમાં ડિનર માટેનું ટેબલ બુક કરાવેલું છે. આજે મેરેજ એનિવર્સરી ખરી ને! આજે પહેલી વાર બીજા કોઇને ઇન્વાઇટ કર્યા નથી. બસ, માત્ર બે જ જણાં. હું અને મારો અર્થ.’

અર્થનું નામ યાદ કરતાં જ ઊર્જા લજવાઇ ગઇ, ‘જબરો રોમેન્ટિક પુરુષ છે અર્થ! જોકે અત્યારના અર્થ પાસે રોમાન્સ માટેનો સમય જ નથી, બાકી યુવાનીમાં એની તોલે કોઇ ન આવે. પ્રેમિકાનું દિલ જીતવા માટે એની પાસે કેટલા બધા રસ્તાઓ હતા!’

આમ જુઓ તો અર્થ અને ઊર્જા છેક નાનાં હતા ત્યારથી સાથે જ રમીને મોટા થયા હતા. અર્થના પપ્પાની આર્થિક હાલત પણ ઊર્જાના પપ્પાની હાલત જેવી જ હતી. એમનું તો પોતાની માલિકીનું મકાન પણ ન હતું. ભાડાંની ખોલીમાં રહેતાં હતા.

પડોશી હોવાના નાતે એક વાર તેઓ ઊર્જાનાં પપ્પાને વિનંતી કરવા માટે આવ્યા હતા, ‘વિનુભાઇ, સાહેબ, મારો દીકરો આમ તો ચબરાક છે, પણ ભણવામાં ઘ્યાન નથી આપતો. શાળામાં પણ આખો દિવસ ધીંગામસ્તી કરે છે. તમે જો રોજ એકાદ કલાક એને ભણાવો તો એની જિંદગી સુધરી જાય.’

‘એમાં મને શો વાંધો હોય? રોજ મારા ઘરે છથી આઠ વાગ્યા સુધીમાં પંદરેક વિદ્યાર્થીઓ ટ્યૂશન માટે આવે છે. તમારો અર્થ એમાં બેસવા માંડે એનાથી રૂડું શું?’

‘પણ મારી પાસે તમારી ટ્યૂશન ફીના પૈસા નથી એટલે હું અચકાઉ છું.’ અર્થના પપ્પા મનસુખભાઇનો મૂંઝાયેલો ચહેરો જોઇને વિનાયક માસ્તર ખડખડાટ હસી પડ્યા. મનુભાઇ પૂછી બેઠા, ‘કેમ હસ્યા, માસ્તર?’

‘હસું નહીં તો બીજું શું કરું? ભાઇ, તમે આટલા વર્ષોથી મારી સામે રહો છો. તમને એટલીયે ખબર નથી કે હું કોઇ પણ વિદ્યાર્થી પાસેથી વિદ્યાદાનનો એક પણ પૈસો લેતો નથી. ઠીક છે, આમ મોઢું ફાડીને મારી સામે જોયા કરવાની જરૂર નથી. અર્થને આજથી જ મારે ત્યાં મોકલવાનું શરૂ કરી દો! વાર્ષિક પરીક્ષા આડે માંડ અઢી મહિના જ રહ્યા છે.’

અને એ અઢી મહિના જેટલા અલ્પ સમયમાં એક આદર્શ શિક્ષકે પોતાનાં તોફાની વિદ્યાર્થીને મહત્વ જ્ઞાન અર્પી દીધું, જેનો ચમત્કારિક ફેરફાર એની માર્કશીટમાં દેખાયો. પંચાવન ટકાની સરેરાશ ધરાવતો અર્થ જિંદગીમાં પ્રથમવાર પંચ્યાસી ટકા લઇ આવ્યો.

એ સાંજે અર્થ શેરીમાં રમતો હતો, ત્યારે શાક લેવા માટે નીકળેલી ઊર્જાને જોઇને એણે ઇશારો કર્યો. વળાંક પાસેના એકાંતમાં પહેલીવાર પંદર વર્ષના અર્થે ચૌદ વર્ષની ઊર્જાને એક નાનકડી ભેટ આપી, ‘લે! આ તારા માટે છે.’

‘શું છે?’ ઊર્જાએ કાગળનું પેકેટ હાથમાં લેતાં પૂછ્યું.

‘હાથરૂમાલ છે.’

‘પપ્પાને આપવા માટેની ટ્યૂશન ફી છે?’ ઊર્જાની આંખોમાં તોફાન ઊમટ્યું.

‘એટલા બધા પૈસા તો ક્યાંથી લાવું? આ તો લાંચ છે. આવતા વર્ષે પણ મફતમાં ટ્યૂશન લેવા માટે પપ્પાને રાજી કરવા માટે એમની દીકરીને અપાતી લાંચ.’ ‘લાંચમાં માત્ર આટલું જ? એક સાદો, સસ્તો હાથરૂમાલ?’

‘જો ખોવાઇ જશે તો રૂમાલ હશે… અને જો સચવાઇ રહેશે તો એને વહાલ સમજજે!’ આટલું બોલીને અર્થ સડસડાટ ચાલ્યો ગયો હતો. ઊર્જા ક્યાંય સુધી વહાલના પડીકાને મુઠ્ઠીમાં પકડીને ઊભી રહી હતી. એની મુગ્ધ આંખોમાં શરમની સુર્ખી અંજાઇ ગઇ હતી.

આજે એ ઘટનાને બે દાયકા ઉપરાંતનો સમય થઇ ગયો. હજુ સુધી ઊર્જાએ એ રૂમાલ સાચવી રાખ્યો છે અને આંખોની એ સુર્ખી પણ.

એ પછીનાં વર્ષે અર્થે પૂરા બાર મહિના ભણવામાં ઘ્યાન આપ્યું. એસ.એસ.સી. બોર્ડની પરીક્ષામાં નેવું ટકા માર્ક્સ લઇ આવ્યો. ફરી એકવાર બંને જણાં એકાંતમાં મળ્યા. અર્થે ઊર્જાને એક સસ્તી પેન ભેટમાં આપી.

ઊર્જા હસી, ‘આ પણ લાંચ છે કે શું? આવતાં વર્ષના ટ્યૂશન માટે.’ ‘ના.’ અર્થ પણ હસ્યો, ‘મને ખબર છે કે મનુકાકા એસ.એસ.સી. સુધીના જ ટ્યૂશન રાખે છે.’

‘તો આ પેન શા માટે?’

‘જો એ લખવા માટે વપરાશે તો પેન છે એમ માનજે… અને જો કાયમ માટે સચવાશે તો સમજી લેજે કે એ પેન નહીં પણ પ્રેમ છે.’ અને અર્થ સડસડાટ ચાલ્યો ગયો હતો, આ વખતે સહેજ વધુ સમજણી થયેલી પ્રેમિકાનાં ગાલ ઉપર લજ્જાનો લાલઘૂમ સિંદુરિયો રંગ છાંટીને. આજે પણ ઊર્જા પાસે પેલી પેન છે અને પેલો રંગ પણ.

અર્થ કારકિર્દીની બાબતમાં બહુ ચતુર સાબિત થયો. સારા માર્કસ આવ્યા હોવા છતાં કોલેજમાં એણે ‘એ’ ગ્રૂપ લીધું. પછી એન્જિનિયિંરગમાં પ્રવેશ મેળવ્યો અને એક હોશિયાર સિવિલ એન્જિનિયર બનીને બહાર પડ્યો.

ધંધાની મેરેથોન રેસમાં જોડાયા પછી અર્થના જીવનનો એક જ મકસદ રહ્યો : અર્થ ઉપાર્જનનો.દસ વર્ષમાં તો એણે ધમાકો બોલાવી દીધો. જૂનાં શહેરનો નવો વિકાસ એના હાથે થવા માંડ્યો. લાખો રૂપિયાની કમિંતના ફ્લેટ્સ, કરોડોની કમિંતના બંગલાઓ અને અબજો રૂપિયાની જમીનો એના નામે થવા લાગી.

કામિયાબી જ્યારે કોઇના કદમ ચુમે છે ત્યારે સૌથી પહેલો ભોગ એ વ્યક્તિની અંગત જિંદગીનો લેતી હોય છે. અર્થ પણ એના વ્યવસાયમાં ખોવાઇ ગયો. ઊર્જા માટે સગવડ, સુવિધા અને ભૌતિક સુખોના કારણો વધતા ગયા, પણ એનો પતિ વધુ ને વધુ દૂર થતો ગયો.

‘અર્થ, હવે બહુ થયું. આપણને જોઇતું હતું એના કરતાં હજારગણું ઐશ્વર્ય મળી ગયું, હવે થોડુંક કામ ઓછું કરી નાખો. શહેરના બીજા બિલ્ડરોને પણ થોડી ઘણી કમાણી કરવા દો!’ એક દિવસ મોડી રાતે ઘરે આવેલા પતિને શાંતિપૂર્વક સમજાવવાની ઊર્જાએ કોશિશ કરી.

‘નો! નેવર! ઊર્જા, તું તો જાણે છે કે મેં કેટલી કારમી ગરીબી જોયેલી છે. પૈસો શું ચીજ છે એ માત્ર ગરીબ માણસ જ કહી શકે છે. મારી પાસે ભણવાના પૈસા ન હતા. બે જોડી ફાટેલા કપડાં ઉપર હું આખું વર્ષ ખેંચી કાઢતો હતો.

મને ક્યારેય ક્રિકેટ રમવા માટેનું બેટ નથી મળ્યું, પગમાં પહેરવા માટેના બૂટ નથી મળ્યા, એન્જિનિયર બન્યો ત્યાં સુધી કાંડા ઘડિયાળનો વૈભવ મેં નથી માણ્યો. સવારે ચા સાથે નાસ્તો પણ હોય છે એ વાત મેં મિત્રો દ્વારા સાંભળી હતી.

એક-એક રૂપિયા માટે હું જિંદગીના પચીસ વર્ષ સુધી ઝૂરતો રહ્યો છું. હવે પછીના પચીસ વર્ષ મારે રૂપિયાને મારી તિજોરીમાં બંધ કરી દઇને એવો જ ઝુરાપો આપવો છે જે મેં અનુભવ્યો છે. મારી અડધી જિંદગીની ગરીબીના ગાલ ઉપર મારે બાકીના વર્ષોમાં સમૃદ્ધિનો સણસણતો તમાચો મારવો છે. આ મારી માનસિકતા છે, ઊર્જા! તને એ નહીં સમજાય.’

‘કેમ ન સમજાય? ગરીબ તું એકલો થોડો હતો? ગરીબ અમે પણ હતા. પણ મારા પપ્પાને ગરીબીનું ગૌરવ હતું, શરમ ન હતી. એમણે ધાર્યું હોત તો ટ્યૂશનમાંથી પૈસા રળીને અમને સુખ આપી શક્યા હોત. પણ એમને સ્વૈચ્છિક ગરીબી પસંદ હતી.

એક વાત કહું, અર્થ? ગરીબ મા-બાપના ઘરમાં જન્મેલા સંતાનો બે અલગ-અલગ માનસિકતા સાથે મોટા થાય છે. કેટલાંકને લક્ષ્મી સિવાય બીજું કશું જ દેખાતું નથી અને કેટલાંકને મબલખ ધન કમાવામાં ક્યારેય રસ પડતો નથી.

એક જ ચાલીમાં રહેતાં બે દરિદ્ર પરિવારોમાં જન્મેલાં આપણે બંને આ સામસામેના બે અંતિમ છેડાઓ પર બેઠેલાં પ્રતિનિધિઓ છીએ. માટે જ હું તને વિનંતી કરું છું કે – હવે પૈસા પાછળની આ આંધળી દોટ છોડી દે થોડોક સમય મારા માટે પણ કાઢ!’

આ છેલ્લું વાક્ય ઘણી બધી રીતે અર્થસભર હતું. દસ વર્ષનાં લગ્નજીવન દરમિયાન ઊર્જા નામની વેલી ઉપર સંતાન નામની એક કળી પણ ખીલી ન હતી. ગાયનેકોલોજીસ્ટનું કહેવું હતું, ‘તમારામાં કશી જ ખામી નથી. તમારા પતિનો રિપોર્ટ બહુ ખરાબ છે.’

વધુ પૂછપરછ કરી ત્યારે ડોક્ટરે ફોડ પાડ્યો હતો, ‘પુરુષના ખરાબ રિપોર્ટ માટે અનેક પરિબળો જવાબદાર હોઇ શકે છે. પણ તમારા પતિના કિસ્સામાં એમની વધારે પડતી વ્યસ્તતા અને ધંધાનું માનસિક દબાણ જ જવાબદાર છે એવું હું ખાતરીપૂર્વક કહી શકું છું.’

જે સૂચના ડોક્ટરે આપી હતી એ જ વાત વિનંતીના સ્વરૂપે ઊર્જા કહી રહી હતી, ‘થોડોક સમય મારા માટે પણ કાઢ!’

આજે પાંત્રીસમા વર્ષે પણ ઊર્જાની કાયા નછોરવી હતી. ક્યારેક એ એકાંતમાં બેસીને દાયકાઓ પહેલાં ભેટમાં અપાયેલો હાથરૂમાલ અને પેન કબાટના ખાનામાંથી બહાર કાઢીને પંપાળી લેતી અને જૂના પ્રેમની લાશ ઉપર અફસોસના બે અશ્રુબિંદુ ખેરવી લેતી.

આખરે આજે એ દિવસ આવ્યો હતો જેની ઊર્જાને પ્રતીક્ષા હતી. અર્થ પણ એની ઇચ્છા આગળ શરણે થયો હતો. લગ્નની વર્ષગાંઠ નિમિત્તે બે જણાં એકલાં ‘હોટલ તાજ’ માં ડિનર ઉપર જવાના હતા. ઊર્જા સમીસાંજથી બાલ્કનીમાં ઊભી રહી ગઇ હતી. સાત વાગ્યા, સાડા સાત, પછી આઠ અને પછી નવ.

દૂરથી ગાડીના આવવાનો ઘ્વનિ સંભળાયો. ઊર્જાની છાતી આનંદથી છલકાઇ ઊઠી. નવી નક્કોર ગાડી હતી. બંગલાની અંદર એને પાર્ક કર્યા પછી ગાડીમાંથી ડ્રાઇવર બહાર આવ્યો. ઊર્જા તો ક્યારનીયે દોડીને નીચે ઊતરી આવી હતી.

‘સાહેબ ક્યાં?’ એણે પૂછ્યું. જવાબમાં ડ્રાઇવરે ચાવી ધરી દીધી, ‘બે’ન, સાહેબ આજે બિલ્ડર એસોસિયેશનના પ્રેસિડેન્ટ બન્યા છે. મોડી રાત સુધી સાહેબ પાર્ટીમાં હશે. તમે જમી લેજો. અને હા, સાહેબે આ ગાડી મોકલાવી છે. પેટીપેક સ્કોડા કાર છે. તમને ગિફ્ટ આપવા માટે…’ ડ્રાઇવર ગોખાવેલું બોલીને ચાલતો થયો.

ઊર્જા રડી પડી. અનાયાસ એના મનમાંથી વાક્યો જન્મ્યા, ‘આ મોંઘી કાર ભેટ ન હોઇ શકે, અર્થ! ભેટ તો સાવ સસ્તી હોવી જોઇએ. સસ્તી છતાં મૂલ્યવાન. કિંમતી હોય એ તો લાંચ હોય છે. આ ચાર પૈડાં ઉપર દોડતો વૈભવ જો વપરાશે તો વાહન હશે અને જો ટકરાશે તો કાટમાળ!’

(શીર્ષક પંક્તિ : ખલીલ ધનતેજવી)

સ્રોત દિવ્યભાસ્કર

પ્રથમ પાને પ્રકાશિત લેખને જગ્યા પડી ઓછી,જીવનના શેષ પાનામાં અનુસંધાન શોધું છું.

અમાનતને ભયંકર આઘાત લાગ્યો. એનો પતિ આદેશ સવારનો ‘બ્રેકફાસ્ટ’ પતાવીને હમણાં જ ઓફિસમાં જવા માટે નીકળ્યો હતો. કામવાળી રાધા રાહ જોઇને ઊભી હતી.

‘બુન, કચરા-પોતાં કરી નાખ્યા. વાસણ પણ માંજી નાખ્યા. હવે કપડાં આલો એટલે કામનો પાર આવે. આજે જરા મોડું થઇ ગયું. બીજા ચાર ઘરનાં કામ બાકી પડ્યા છે.’

અમાનતે બે બાલદી ભરીને મેલા કપડાં ધરી દીધાં. રાધા કંઇ બોલે તે પહેલાં જ એણે જણાવી દીધું, ‘ઊભી રહે. હજુ તારા સાહેબના પેન્ટ-શર્ટ બાકી છે. લઇ આવું.’

એ બેડરૂમમાં ગઇ. ખીંટી ઉપર લટકતાં પેન્ટ-શર્ટ ઉઠાવ્યા, ખિસ્સામાં કંઇ રહી જતું નથી ને એ તપાસવા માટે એણે પેન્ટના બંને ખિસ્સાઓમાં હાથ નાખ્યો. એકમાંથી લાઇટર નીકળી પડ્યું ને બીજામાંથી સિગારેટનું પેકેટ.

ભયંકર આઘાત લાગ્યો અમાનતને : ‘આ માણસે હજુ પણ તમાકુ ફૂંકવાનું બંધ નથી કર્યું?! એને ખબર છે કે મને સ્મોકગિં પ્રત્યે હાડોહાડ નફરત છે, તો પણ..? અરે, છેલ્લા છ મહિનામાં એ સાંઇઠ વાર તો વચન આપી ચૂક્યો છે.

ગયા મહિને એણે ભગવાનની મૂર્તિ સાથે પાણી હાથમાં લઇને પ્રતિજ્ઞા લીધી હતી કે જિંદગીમાં ક્યારેય બીડી-સિગારેટને હાથ નહીં લગાડું. એ પછી પણ જ્યારે એ પકડાઇ ગયો ત્યારે એણે મારા પર હાથ રાખીને કસમ ખાધી હતી. અને તો પણ..?!’

હા, તો પણ આદેશના પેન્ટના ખિસ્સામાંથી આ મોતનો સામાન નીકળી પડ્યો હતો. એ બપોરે જ્યારે આદેશ લંચ માટે ઘરે આવ્યો ત્યારે અમાનતે ઉગ્ર વિરોધ દર્શાવ્યો. આદેશ વિફરી બેઠો, ‘હા, હું હજુ પણ સિગારેટ પીવું છું અને આખી જિંદગી પીતો રહીશ. તું શું કરી લઇશ?’

અમાનત સ્તબ્ધ બનીને સાંભળી રહી. આ દેશમાં એક પત્ની એનાં પતિની સામે શું કરી શકે? કંઇક બોલવા જાય તો પણ બે ગાળો સાંભળવી પડે. તેમ છતાં અમાનત આટલું તો બબડી જ ગઇ, ‘આદેશ, જેટલો આઘાત તારા કપડાંમાંથી લાઇટર અને સિગારેટનું પેકેટ મળ્યું એ જોઇને નથી લાગ્યો એના કરતાંયે મોટો આઘાત મને એ વાતનો લાગ્યો છે કે તે મારા માટે ખાધેલા સમનું પાલન ન કર્યું. તારે મારા પ્રેમની તો લાજ રાખવી હતી!!’

આદેશ ગર્જી ઊઠ્યો, ‘ખોટી કચકચ કરીને મારું માથું ના દુખાવ! તું મારી જિંદગીમાં કેટલા વર્ષથી આવી છો?’

‘આપણા લગ્નને પાંચ વર્ષ થયા. એની પહેલાં બે વર્ષથી આપણે પ્રેમમાં હતા.’

‘કુલ સાત વર્ષ થયાં ને! તો સાંભળ, સિગારેટ સાથેનો મારો સંબંધ ચૌદ વર્ષ જૂનો છે. તું મને વહાલી છે એના કરતાં સિગારેટ બમણી પ્રિય છે. હું સ્મોકગિં નહીં છોડું અને આજ પછી એના વિશે તારે એક પણ વાર એક પણ શબ્દ બોલવાનો નથી.

આને તું સૂચના પણ માની શકે છે અને ચેતવણી પણ.’ આદેશ પગ પછાડીને ઘરની બહાર નીકળી ગયો. રોજ તો લંચ પછી તે એકાદ કલાક આરામ માટે રોકાતો હતો, પણ આજે એનો ‘મૂડ’ ખરાબ થઇ ગયો હતો. ગાડીનાં એન્જિનની ઘરઘરાટીથી દૂર ચાલી ગઇ અને પછી શમી ગઇ.

અમાનત બેડરૂમમાંથી બહાર આવી, ત્યાં જ રાધા નજરે ચઢી. જાતે બારણાંની પાછળ ઊભી રહીને શેઠ-શેઠાણીનો ઝઘડો સાંભળી રહી હોય એમ એ સંતાઇને ઊભેલી હતી. પોતાની ચોરી પકડાઇ ગઇ એ વાતથી એ છોભીલી પડી ગઇ, ‘બુન! એઠાં વાસણ કાઢી આલો એટલે…’

અમાનત રસોડામાં ગઇ. વાસણોનો ખટકલો રાધાનાં હવાલે કરી દીધો, પણ ત્યાં જ એની આંખોમાં આંસુનું એક-એક મોતી ઊપસી આવ્યું.

રાધા બોલી પડી, ‘બુન, એક વાત કહું? આ મરદ જાત છે જ એવી. આપણે ભલેને એના માટે જાત ઘસી નાખીએ, એને મન આપણી કિંમત જ ન હોય! ભગવાનને પ્રાર્થના કરો કે આવતા જન્મે આપણને અસ્તરીનો અવતાર નો આલે!

મારો ધણીયે મૂવો બીડી પીવે છે!’ સાંભળીને સારું લાગ્યું. રાધાનું આશ્વાસન અમાનતનાં ઘાવ ઉપર મલમ જેવી ઠંડક પ્રસરાવી ગયું. એણે નક્કી કરી લીધું કે હવે પછી ક્યારેય પોતે આદેશને ધૂમ્રપાનની વિરુદ્ધમાં એક પણ શબ્દ નહીં કહે.

પંદર દિવસ માંડ પસાર થયા હશે, ત્યાં નવી ઘટના બની ગઇ. સવારનો સમય હતો. આદેશ સ્નાન માટે બાથરૂમમાં હતો. અમાનત સેન્ડવીચ બનાવી રહી હતી. એટલામાં આદેશનો સેલફોન રણકી ઊઠ્યો. રિંગટોનનો અવાજ બેડરૂમની દિશામાંથી આવી રહ્યો હતો.

અમાનત ગેસ બંધ કર્યા વગર જ દોડી ગઇ. સેલફોન હાથમાં લીધો. બટન દબાવ્યું. હજુ તો બોલવા જાય કે- ‘આદેશ બાથરૂમમાં છે’ તે પહેલાં જ સામેથી કોઇ સ્ત્રીનું મદમસ્ત લહેજામાં બોલાયેલું વાક્ય એનાં કાનમાં રેડાયું, ‘ગૂડ મોર્નિંગ માય હબી!

આજનો વાયદો તને યાદ છે ને? આજે બપોરનું લંચ તારે મારી સાથે લેવાનું છે. ક્યાંક ઘાસ-પાંદડાં જમવા માટે તારી બૈરી પાસે ન પહોંચી જતો! મેં કેટલાં પ્યારથી તારી માટે આમલેટ અને મટન બિરિયાની બનાવી રાખ્યા છે. તું મને કેટલા વાગે પિકઅપ કરવા માટે આવીશ? તું ચૂપ કેમ છે, ડિયર? બોલતો કેમ નથી?’

‘કારણ કે હું આદેશ નથી, હું એની પત્ની અમાનત બોલું છું. તમે કોણ છો?’ અમાનતે ગંભીર અવાજે ઓછામાં ઓછા શબ્દોમાં સંભળાવી દીધું.

‘સોરી, રોંગ નંબર!’ કહીને સામેવાળીએ ફોન કાપી નાખ્યો. પણ એ રોંગ નંબર નહોતો એ દેખીતું હતું. સેલફોનના સ્ક્રીન ઉપર ‘નઝરાના’ લખેલા અક્ષરો ચમકી રહ્યા હતા. એક-બે ક્ષણો વિચારવામાં વિતાવી દીધા પછી અમાનતે ફોનબુકમાં જઇને ‘મેસેજિસ’ વાળું બટન દબાવ્યું.

‘ઇનબોક્સ’ અને ‘સેન્ટ મેસેજિસ’ ના પટારાએ આદેશનો ભાંડો સંપૂર્ણપણે ફોડી દીધો. નઝરાના અને આદેશના એસ.એમ.એસ. ની વણઝાર ઊમટી હતી. રોજેરોજનાં નહીં, પણ પ્રહર-પ્રહરના સંદેશાઓની આપ-લે ચાલતી હતી. હની, ડિયર, ડાર્લિંગ, માય લાઇફ અને માય વર્લ્ડ જેવા શબ્દોથી આ સંદેશાઓ મઘમઘી રહ્યા હતા.

અમાનત ડઘાઇ ગઇ. રસોડામાંથી કશુંક બળવાની વાસ આવી. એ દોડી ગઇ. સેન્ડવીચ કાળો કોલસો બની ચૂકી હતી. ત્યાં જ બાથરૂમનું બારણું ખોલીને આદેશ બહાર નીકળ્યો, ‘શું બળે છે, જાનૂ?’

‘બ્રેડ… અને… સાથે હું પણ..!’ અમાનતથી બોલાઇ ગયું. આદેશ ટોવેલથી માથાના ભીના વાળ લૂછતો હતો એ પત્નીનો જવાબ સાંભળીને ચોંકી ગયો. પછી એને યાદ આવ્યું, ‘સ્વીટી, મને સેલફોનનો રિંગટોન સંભળાયો હતો. કોનો ફોન હતો?’

‘ખબર નથી. રોંગ નંબર હતો. સ્ક્રીન ઉપર રોંગ નંબરવાળીનું નામ પણ લખાયેલું છે. વાંચી લો એટલે ખબર પડી જશે.’ અમાનતનું મોં ફૂલેલું હતું.

આદેશ દોડ્યો. સેલફોન ઉપર તરાપ મારીને તૂટી પડ્યો. બીજી મિનિટે એના હોશકોશ ઊડી ગયા, ‘જાનૂ! એ… એ… નઝરાના મારી કંઇ થતી નથી. એ ગરીબ મુસ્લિમ પરિવારની છોકરી છે. બિચારી નોકરી માટે કરગરતી હતી એટલે મેં એને મારા ફ્રેન્ડની કંપનીમાં પાંચેક હજારના પગારવાળી જોબ અપાવી છે. એ બિચારી આભારની મારી… યુ સી…’

‘મને બધું સમજાય છે, આદેશ. તમે એનો રોટલો બાંધી આપ્યો એટલે નઝરાના હવે તમને માછલી ને મટન જમાડી રહી છે. તમને શરમ નથી આવતી? પપ્પા અને મમ્મીને આ વાતની ખબર પડશે તો એ કેટલાં દુ:ખી થશે એ વાતની તમને કલ્પના છે ખરી?

બેય જણાં બાપડા કોઇ દિ’ કાંદા-લસણને હાથ નથી લગાડતાં! ને તમે આમલેટ અને મટન બિરિયાની સુધી પહોંચી ગયા?! શેમ ઓન યુ!’

‘બસ, બહુ થયું. તારો બકવાસ બંધ કર હવે. પોણા ભાગની દુનિયા નોનવેજ ઉપર જીવે છે. અને હુંય તે રોજ-રોજ ક્યાં..? પંદર-વીસ દિવસે એકાદવાર જરાક જીભનો ચટાકો કરી લીધો તો એમાં તારી ઉપર કયું મોટું આસમાન તૂટી પડ્યું?

એક વાત સાંભળી લે, અમાનત! હમણાં-હમણાંથી તારી કચ-કચ બહુ વધી ગઇ છે. હું પુરુષ છું અને તારાં કરતાં મારું સ્થાન ચાર વેંત ઊંચું છે. તું મારી સમકક્ષ બનવાના ઉધામા ન કરીશ. નહીંતર.’

આદેશના અધૂરા વાક્યમાં જે ખૂટતી હતી એ ધમકી એની આંખોમાંથી ટપકી રહી. એ બળેલી સેન્ડવીચ અને બળેલી પત્નીને પડતાં મેલીને ચાલ્યો ગયો.

‘બુન!’ રાધાનો અવાજ સાંભળીને અમાનત ચોંકી ગઇ, ‘બુન! ભાયડાવ તો હંધાય એક હરખા જ! સાહેબને જે કરવું હોય ઇ કરવા દો, બુન! મારો ધણીયે મૂવો પરમાટી ખાય છે. આપણે હું કરીએ?’ સારું લાગ્યું સાંભળીને. સમદુખિયા જીવ જેવી રાધાનાં દિલાસાભર્યા શબ્દો સાંભળીને અમાનતના ઘાવ ઉપર તત્કાલ થોડીક રૂઝ વળી ગઇ.

ધીમે-ધીમે અમાનત અને રાધા સહેલીઓ બની ગઇ. ક્યારેક રાધા પૂછી લેતી, ‘બુન, ક્યાં તમે? ને ક્યાં મારા સાહેબ? આટલાં રૂપાળાં થઇને તમે આવા માણહને કાં પરણી બેઠાં?!’

રાધાની જેવો જ સવાલ ઘણાં બધાંએ સાત વર્ષ પહેલાં પૂછ્યો હતો. ત્યારે અમાનત જવાબ આપતી હતી : ‘પ્રેમના કારણે.’ અત્યારે એને સમજાતું હતું કે આદેશે એને પૂરી યોજના કરીને પ્રેમની માયાજાળ રચીને ફાંસી લીધી હતી. ત્યારે એ કશું જ ન હતો.

દેખાવમાં કાળો, જાડો, ભણવામાં પણ સામાન્ય હતો. પછી બાપનો જમાવેલો ધંધો હાથમાં આવ્યો એટલે એ રાજા બની ગયો. અને વિશ્વસુંદરી જેવી અમાનત એની પત્ની બની ગઇ. હવે એણે અભિનય કરવાનું બંધ કરી દીધું. સિગારેટ, લફરાબાજી, માંસાહાર અને શરાબપાન જેવી પુરાણી કુટેવો ધીમે-ધીમે બહાર આવવા માંડી.

બે મહિના પછી જે બહાર આવ્યું એ તો કલ્પના બહારનું હતું. અમાનતનાં હાથમાં પતિની બ્રિફકેસમાંથી ડો.સુધા મહેતાના નર્સિંગ હોમનો એક કાગળ આવી ગયો. થડકતી છાતીએ વાંચી ગઇ. ચાર દિવસ પહેલાંની તારીખ હતી. નઝરાનાનું એબોર્શન કરાવ્યાના બદલામાં પાંચ હજાર રૂપિયા ચૂકવ્યા હોવાનું બિલ હતું. દરદીના સગા તરીકે આદેશનું નામ લખેલું હતું.

અમાનત હજુ તો લખાણ વાંચતી જ હતી ત્યાં આદેશ એ કમરામાં આવી ચડ્યો. પત્નીનાં હાથમાં પોતાનું પાપ પકડાઇ ગયું તે જોઇને એ ઉશ્કેરાઇ ગયો, ‘રાં..! કમજાત! મારી જાસૂસી કરે છે? શરમ નથી આવતી?’

‘તમને શરમ નથી આવતી આવા ધંધા કરતા..?’ અમાનતથી આવેશમાં પૂછાઇ ગયું. આદેશની કમાન છટકી. એ તૂટી પડ્યો. ‘ધડાધડ’ ત્રણ-ચાર લાફા એણે ચોડી દીધા. પછી બ્રિફકેસ ઉઠાવીને ઘરની બહાર ચાલ્યો ગયો. સૂજેલા મોંએ અમાનતે ઊંચે જોયું તો રાધા સામે જ ઊભી હતી. અમાનતે પૂછ્યું, ‘શું બધા પુરુષો આવા જ હોતા હશે?’

‘હા, બુન! મારો ધણીયે મુવો લફરાબાજ હતો. પુરુષો હંધાયે હરખા. પણ અસ્તરીઓ હંધીયે તમારાં જેવી નો હોય! બુન, આપણે હંધુયે સહન કરીએ, પણ માર નો ખવાય! મારા ધણીએ એક જ વાર મારી ઉપર હાથ ઉપાડ્યો ને હું એને પડતો મેલીને હાલી આવી. મારા બાપના ઘરે!

આપણો મરદ જ્યાં લગી મરદ રહે ત્યાં લગી ઠીક છે, પણ ઇ જ્યારે જાનવર બની જાય પછી એની ભેગાં નો રે’વાય!’ રાધાનાં શબ્દો સાંભળીને પહેલી વાર અમાનતની વેદના બેવડી બની ગઇ.

આ અભણ રાધા નસીબદાર હતી કે બાપના ઘરે આવી શકી હતી, પોતે તો મા-બાપની મરજી વિરુદ્ધ જઇને પ્રેમલગ્ન કરી બેઠી હતી. અત્યારે એની હાલત કામવાળી કરતાંયે કંગાળ હતી.

(સત્ય ઘટના)

(શીર્ષક પંક્તિ : હિતેન આનંદપરા)

સ્રોત દિવ્યભાસ્કર

एक रिश्ता बनाया ज़माने लगे, तोड़ने में फकत कुछ बहाने लगे

મેવાલાલની ચાલીના નાકા આગળ આવીને શેઠ મલકચંદ માલપાનીની બીએમડબલ્યૂ કાર ઊભી રહી ગઇ. શોફરે હાથ ઊંચા કરી દીધા, ‘શેઠ સાહેબ, ગાડી અહીંથી આગળ નહીં જાય. તમારે અહીંયા જ ઊતરી જવું પડશે.’

‘કેમ?’ પાછલી સીટ ઉપર યુવાન પુત્ર સંવનનની બાજુમાં બેઠેલા અને પોણી સીટમાં પથરાયેલા મલકચંદે પૂછી લીધું.

‘ચાલી સાંકડી છે અને આપણી ગાડી મોટી છે.’

‘તો પછી ગાડીને પાછી લઇ લો! આ શહેરમાં પગે ચાલવું એ મારી શાનની ખિલાફ છે. ગાડી પાછી વાળ!’

બાજુમાં બેઠેલો સંવનન ‘પપ્પા, પપ્પા’ કરતો રહ્યો અને શોફરે એક ખુલ્લી જગ્યા જોઇને ગાડીનું સ્ટીયિંરગ ઘુમાવી લીધું. દસ મિનિટ બાદ બાપ-દીકરો એમના પેલેસિયલ બંગલાના વાતાનુકૂલિત ખંડમાં ગરમગરમ અંગારા જેવી દલીલબાજી કરતા હતા.

‘પપ્પા, આ તમે શું કર્યું? આપણે છોકરીના ઘરે જઇ રહ્યા હતા. થોડુંક ચાલી નાખવામાં આપણું શું જતું હતું?’

‘શું જતું હતું? અરે મૂરખ, એમ પૂછે કે શું બાકી રહેતું હતું! આખું શહેર શેઠ મલકચંદની સંઘર્ષગાથા જાણે છે. ફૂટપાથ ઉપર રખડતો-ભટકતો મલકો કેવી રીતે કડકામાંથી કરોડપતિ બન્યો એનું દ્રષ્ટાંત હવે તો બિઝનેસ મેનેજમેન્ટના વર્ગખંડોમાં ભણાવાય છે.

આ માથા પરના નવ્વાણું લાખ નવ્વાણું હજાર નવસો ને નવ્વાણું વાળ બપોરના તડકામાં શેકી-શેકીને કાળામાંથી ધોળા કરી નાખ્યા, ત્યારે મારી તિજોરીમાં ધોળામાંથી કાળાં થયેલાં નાણાં આવ્યાં છે.’

‘પણ આપણા ધનને અને કન્યાના ઘરને શો સંબંધ છે, પપ્પા?’

‘સંબંધ છે, કુંવર, સંબંધ છે. આજે આ શહેરમાં મારું નામ છે. રાજ્યના મોટા-મોટા પ્રધાનો આ શહેરમાં આવે છે ત્યારે હું એમને મળવા નથી જતો, એ લોકો લાલબત્તીવાળી ગાડીમાં બેસીને આપણા ઘરે આવે છે. એવો શેઠ મલકચંદ સામે ચાલીને એક સામાન્ય ચાલીમાં રહેતા ભૂખડી બારશ જેવા બાપના ઘરે જવા તૈયાર થયો.

શા માટે? માત્ર પોતાના દીકરાનું મન રાખવા માટે, સમજ્યો? પણ મને ખબર ન હતી કે એ છોકરી મને રોડ ઉપર લાવી દેશે. ના, મારાથી પગે ચાલીને એના ઘરે નહીં જઇ શકાય. હવે એક પણ શબ્દની દલીલ ન જોઇએ મારે.’

‘પણ પગે ચાલવાની વાત એમાં ક્યાં આવી? આપણે રિક્ષામાં બેસીને જઇ શકતા હતા ને?’

‘એમ તો ઊંધા માથે, શીર્ષાસન કરતાં કરતાં પણ જઇ શકાય છે… જો એટલી બધી ગરજ હોય તો!’ મલકચંદ શેઠની વાણી કટાક્ષમાં ઝબોળાયેલી હતી.

સંવનનને લાગ્યું કે આ સમય સાચવી લેવા જેવો હતો. બાપ નામનો બોમ્બ અત્યારે વિસ્ફોટના આરે આવી ઊભો હતો. એક વાર જો એ બોમ્બ ફાટ્યો તો પછી વાદ-વિવાદ કે સંવાદ માટે કોઇ જ અવકાશ બચતો ન હતો.

માંડમાંડ તો પોતે પપ્પાને પોતાની પ્રેમિકાના ઘરે જવા માટે રાજી કર્યા હતા. ત્યાં આ સાંકડી ચાલીના અપશુકન કાળી બિલાડીની પેઠે આડા ઊતર્યા. સંવનને હાલ પૂરતો યુદ્ધવિરામનો સફેદ ઝંડો ફરકાવી દીધો.

સંવનન પ્રેમમાં હતો. સિફત શ્રીમાળી નામની યુવતી કોઇ સામાન્ય કન્યા નહોતી, પણ કુદરતનો સર્વશ્રેષ્ઠ કરિશ્મા હતી. કોલેજમાં રોજ નવી-નવી કારમાં બેસીને આવતો મલકચંદ શેઠનો આ યુવરાજ પગે ચાલીને આવતી આ ચાલીની રાજકુંવરીનાં પ્રેમમાં પડી ગયો. આંખો બંધ કરીને આગળ-પાછળના કશા જ વિચારો કર્યા વગર એ ઊંધેકાંધ પ્રેમમાં પડ્યો.

સિફતે પહેલી જ મુલાકાતમાં સ્પષ્ટતા કરી દીધેલી, ‘સંવનન, હું ખૂબ ગરીબ ઘરની છોકરી છું. દસ-બાય-દસની એક જ ઓરડીમાં અમારો ચાર જણાનો પરિવાર જીવે છે. મારા ઘર કરતાં તો તારો બાથરૂમ મોટો હશે.’

‘તો શું થઇ ગયું! મારું દિલ મારા ઘર કરતાંયે મોટું છે. એમાં આવી દુન્યવી બાબતોને બાદ કર્યા પછી પણ તારે રહેવા માટે ઘણી બધી ખાલી જગ્યા છે. રૂપાળી છોકરીઓનો વર્તમાન દરિદ્ર હોઇ શકે, પણ એમનું ભવિષ્ય હંમેશાં સમૃદ્ધ હોય છે. તું ચિંતા ન કર. હું મારા પપ્પાને મનાવી લઇશ. પપ્પા જરાક ઘમંડી છે, પણ એ મને ચાહે છે. મને લાગે છે કે પપ્પા માની જશે.’

સંવનનની અડધી ધારણા સાચી પડી, અડધી ખોટી. થોડા દિવસો બાદ જ્યારે એણે પપ્પા આગળ સિફત સાથેના પ્રેમસંબંધ વિશે વાત રજૂ કરી, ત્યારે પહેલો સવાલ શેઠજીએ આ જ પૂછ્યો, ‘છોકરીનાં રૂપની વાત છોડ, એના કુળની વાત જણાવ.

એનો બાપ શું કરે છે? કેટલી ફેક્ટરીઓનો એ માલિક છે. એના બંગલાઓની સંખ્યા કેટલી છે અને એ ક્યાં-ક્યાં આવેલા છે? છોકરી કોલેજમાં કઇ ગાડીમાં બેસીને આવે છે, મર્સિડીઝમાં કે બીએમડબ્લ્યૂમાં?’

સંવનન નિરુત્તર હતો. એ વખતે તો ચર્ચા અધૂરી રહી. પણ થોડાક દિવસ બાદ લાગ જોઇને ફરીથી સંવનને વાત છેડી, ‘પપ્પા, તમે છોકરીના પૈસા વિશે કેમ પૂછ-પૂછ કરો છો? આપણી પાસે મબલક ધન છે, પછી એના બાપના પૈસાનું આપણે શું કામ છે? તમે એક વાર એના ઘરે જઇને એના પપ્પાને મળો તો ખરા! નહીંતર પછી આપણે એ લોકોને આપણા બંગલે બોલાવીએ.’

‘ના, એમાં તો આપણી આબરૂના ધજાગરા થાય. એના કરતાં આપણે જ એના ઘરે જઇ આવીશું.’ કહીને છેવટે શેઠ મલકચંદ સંમત થયા. પણ આખરે છેલ્લે ઘડીએ બધું ઊંધું વળી ગયું. ચાલીમાં દાખલ થવાનો સાંકડો માર્ગ અને શેઠજીની મોટી, લાંબી, પહોળી કાર, આ બે પરિબળોએ સંવનન-સિફતનો બંધાઇ રહેલો માળો વિખેરી નાખ્યો.

ફરી એક વાર સંવનન ગમ ખાઇ ગયો. ઈશ્વર નામના ન્યાયાધીશ પાસેથી જિંદગીની અદાલતમાં મહોબ્બતનો કેસ લડવા માટે ફરી એક વાર એણે મુદત માગી લીધી. પંદરેક દિવસ પસાર કરી નાખ્યા પછી સંવનને નિર્ધાર કરી નાખ્યો કે આજે તો કિસ્મતની ક્રિકેટ મેચની આખરી ઓવર રમી જ નાખવી.

બપોરના સમયે એ પિતાની ઓફિસમાં જઇ પહોંચ્યો. શેઠ મલકચંદ માલપાની લંચ પેટે પાંચ લાખનો ધંધો કરીને વામકુક્ષી કરતાં ખુરશીમાં બેઠા હતા. દીકરાને આવેલો જોઇને એમણે અધખુલ્લી આંખો સાથે પૂછ્યું, ‘બોલ, બેટા! કેટલા રૂપિયાની જરૂર પડી?

દસ-પંદર હજાર જેટલા પરચૂરણ માટે તો તારે મારા સુધી આવવું જ નહીં. બહાર બેઠેલા એકાઉન્ટન્ટ પાસેથી જ…’

‘હું પૈસા માટે નથી આવ્યો, પપ્પાજી! હું પૂછવા માટે આવ્યો છું કે આપણે સિફતના પપ્પાને મળવા ક્યારે જવાના છીએ!’ મલકચંદ ઢળેલા હતા એમાંથી સહેજ બેઠા થયા, ‘તું હજુ સુધી એ છોકરીને ભૂલ્યો નથી? મેં તો તારા માટે એક-એકથી ચડિયાતી કન્યાઓ શોધવાનું શરૂ પણ કરી દીધું છે.’

‘તો એ કામ બંધ કરી દો, પપ્પા! તમારો સંવનન જો લગ્ન કરશે તો માત્ર સિફત સાથે. મેં એને પ્રેમ કર્યો છે, રમત નહીં. અમારો પ્રેમ સાચો છે. એને જ્ઞાતિ, જાતિ, ધર્મ કે દોલત જોડે જરા પણ નિસ્બત નથી.’

‘મતલબ? જેની શેરીમાં તારી ગાડી ન જઇ શકે ત્યાં તું પોતે..?’

‘મારી ગાડી ન કહો, પપ્પા! એ તમારી ગાડી છે. અને તમને જો તમારી ગાડી વિશે આટલો બધો અહંકાર હોય તો બેસી રહો એને બાથ ભરીને… જિંદગીભર… દીકરા વગર… એકલા…’

‘એટલે તું કહેવા શું માગે છે? તારા બાપની મનાઇની ઉપરવટ જઇને પણ તું એ જ છોકરીની સાથે લગ્ન કરવાનો છે?’ પપ્પા ત્રાડૂક્યા.

‘હા, મેં નિર્ણય કરી નાખ્યો છે. તમે મારા પિતા છો તો એ મારી પ્રેમિકા છે. અડધી જિંદગી મેં તમારી સાથે પસાર કરી, હવે પછીની જિંદગી હું એની સાથે ગુજારીશ.’ સંવનનની જીભ પરથી ખુમારી ટપકતી હતી.

‘ઘર છોડતાં પહેલાં ફરી એક વાર વિચારી લેજે, બાપની મિલકતમાંથી તને ફૂટી કોડી પણ નહીં મળે!’ શેઠ મલકચંદ માલપાનીએ માલપાણીની લાલચ દેખાડી.

‘જોઇતી પણ નથી.

હું જાઉ છું, પપ્પા! તમારી દૌલત તમને મુબારક. હું દુનિયાને બતાવી આપીશ કે પ્રેમ પાત્ર જોઇને થાય છે, પૈસો જોઇને નહીં.’ સંવનન પગ પછાડતો નીકળી ગયો. પાછું વળીને જોવા પૂરતોય ન રોકાયો. મહોબ્બતની ઝૂંપડી આગળ મલકચંદનો મહેલ ઝાંખો પડી ગયો.

બે કલાક પછી સંવનન એની પ્રેમિકાની સાથે એક બગીચામાં બેઠો હતો, ‘સિફત, આખરે હું આવી ગયો છું… તારી પાસે… બધું છોડીને… પપ્પા, પૈસા, પ્રતિષ્ઠાનો દંભ બધું ત્યાગીને! લગ્નપછી આપણે બંને જણાં કામકરીશું, સંઘર્ષ કરીશું, એક-એક તણખલું ભેગું કરીને આપણો સંસાર સજાવીશું.’

એક આંચકા સાથે સિફતે એના હાથમાંથી પોતાનો હાથ છોડાવી લીધો, શું?! તું તારા બાપની તમામ સંપત્તિને ઠોકર મારીને આવ્યો છે? આપણે લગ્ન કરીને એ મોટા બંગલામાં નથી જવાનું? ભાડાનું ઘર? બે-અઢી હજારની નોકરી? પ્રેમના નામ પર જુવાનીના બે-ત્રણ દાયકાનું બલિદાન?

ઓહ નો! સંવનન, આઇ એમ સોરી! હું આવા મુફલીસીભર્યા પ્રેમમાં તસુભાર પણ વિશ્વાસ ધરાવતી નથી. આવા મુરતિયા તો મારી ચાલીમાંથીયે મળી રહે છે. સંવનન મારું સૌંદર્ય સંઘર્ષ માટે નથી સર્જાયું. એ તો સર્જાયું છે સોદાબાજી માટે. મારું રૂપ અને સામેવાળાના રૂપિયા. ઇઝ ઇટ ક્લિયર ટુ યુ? બાય, સી યુ નેવર ઇન ધીસ લાઇફટાઇમ..!

અને સિફત ઊડી ગઇ. સૌંદર્યને સંકોરતી, સ્વાર્થને વિખેરતી, રસ્તા પર આવી ગયેલા પ્રેમીને ઊભો રાખીને, કોઇ મહેલમાં બેઠેલા માલદાર મુરતિયાની તલાશમાં એ સિફતપૂર્વક ઊપડી ગઇ.

(શીર્ષક પંક્તિ : કિશન સ્વરૂપ)

સ્રોત દિવ્યભાસ્કર

ફૂલને ગમે કે ના ગમે, પણ ભમરો તો ત્યાં જ ભમે

‘સર, મેં આપેલો પાઠ કેવો લાગ્યો?’ બાવીસ વર્ષની ખૂબસૂરત બિંદીએ બી.એડ્.કોલેજના ટીચર સુમંત સવાણીને પૂછ્યું.

સવાણીના મોંઢામાં પાન હતું, જવાબ આપતાં પહેલાં એણે થૂંકનો ઘૂંટડો ગળી નીચે ઉતાર્યો. તમાકુનો રસ અંદર ગયો અને તમાકુ જેવી જ વિષૈલી રસિકતા બહાર સરી, ‘પાઠ પણ સુંદર હતો અને તારી પીઠ તો એના કરતાં પણ વધારે સુંદર હતી.’

‘સર, પીઠ..?’

‘હા, તું જ્યારે લખવા માટે બ્લેકબોર્ડ તરફ ફરતી હતી, ત્યારે પાતળી પટ્ટીના અર્ધપારદર્શક બ્લાઉઝમાંથી ડોકાતી તારી ગોરી-ગોરી પીઠ જોઇને થોડી વાર માટે તો હું પાઠ તપાસવાનુંયે ભૂલી જતો હતો.’

‘સર!’ બિંદીનો રૂપાળો ચહેરો લાલઘૂમ બની ગયો, શરમથી નહીં પણ રોષથી. પરંતુ એ મજબૂર હતી. બી.એડ્.ના અભ્યાસક્રમના આ અંતિમ દિવસો ચાલી રહ્યા હતા અને ઉજવળ કારકિર્દી માટે ઇન્ટર્નલ મૂલ્યાંકનમાં સારા ગુણ આવે તે જરૂરી હતું.

બિંદી બાબુલાલ બાવીશી ગરીબ ઘરની સંસ્કારી યુવતી હતી. પિતા જામનગર જિલ્લાનાં એક નાના ગામડાંમાં ટપાલખાતાના કર્મચારી હતા. નિવૃત્તિને આરે ઊભેલા હતા. બિંદી ઉપરાંત એમને બીજી ત્રણ દીકરીઓ હતી. સૌથી નાનો એક દીકરો હતો. આવક બંધ થવાની તૈયારીમાં હતી અને ખર્ચાઓ હવે જ શરૂ થવાના હતા.

બિંદીને કોલેજ પૂરી થયા પછી બાબુલાલે પાસે બેસાડીને સમજાવી હતી, ‘બેટા, તારા માટે મુરતિયો શોધી રહ્યો છું. તને વાંધો નથી ને?’

‘ના, પપ્પા! મારે હમણાં પરણવું નથી.’

‘બેટા, આ ખોબા જેવડા ગામમાં તારું દરિયા જેવડું રૂપ સમાતું નથી.’

‘તમે મારી ચિંતા ન કરશો, મને મારી આબરૂનું રક્ષણ કરતાં આવડે છે. મારે બી.એડ્. કરવું છે, નોકરી કરવી છે, પૈસા કમાવા છે અને નાની બહેનોને અને ભાઇને ભણાવી-ગણાવીને ડાળે વળગાડવા છે. એ માટે જો મારે જીવનભર કુંવારા બેસી રહેવું પડશે તો પણ મને વાંધો નથી.’ અને આમ બિંદી બી.એડ્.ની કોલેજમાં દાખલ થઇ.

બી.એડ્.ની તાલીમ માટે નિશ્વિત સંખ્યામાં પાઠો આપવાના હોય છે. કોઇ નિર્ધારિત માઘ્યમિક શાળામાં જઇને વિદ્યાર્થીઓને ગમે તે એક વિષય ભણાવવાનો હોય છે. આ મૂલ્યાંકન એટલે જ ઇન્ટર્નલ માર્ક્સ.

સુમંત સવાણીની મેલી નજર શરૂઆતથી જ સુંદર યુવતીઓ ઉપર ઠરેલી રહેતી. એમાં બિંદીનો ક્રમ સૌથી મોખરે હતો. સત્રની શરૂઆત જ દ્વિઅર્થી શબ્દો દ્વારા થઇ.

‘શું નામ છે તારું?’ સવાણીએ પ્રથમ પાઠ વખતે જ પૂછી લીધું.

‘સર, બિંદી.’

‘સુંદર. અતિ સુંદર. મને બિંદી તો બહુ જ ગમે.’

‘સર! હું સમજી નહીં. તમે મારા પિતાતુલ્ય થઇને આવું બોલી જ કેમ શકો?’

‘હું ક્યાં કશુંય એલ-ફેલ બોલ્યો છું. મને બિંદી ગમે છે… બિંદી એટલે આપણી બહેનો કપાળમાં જે ચાંલ્લો કરે છે ને? એને બિંદી કહેવાય છે, હું એની વાત કરતો હતો. હવે એ કહે કે તું શું સમજી હતી?’

બિંદી સમજી શકતી હતી કે સવાણી સાહેબે ગુલાંટ મારી દીધી, પણ એનાથી કશું જ થઇ શકે તેવું ન હતું.

એક વાર સવાણી સાહેબનો ‘ક્લાસ’ હતો. સાહેબે ભણાવતાં ભણાવતાં અચાનક દ્વિઅર્થી વાક્યો બોલવા માંડ્યા : ‘બિંદી એટલે કે મીંડું એટલે કે શૂન્ય. સ્ત્રી એક મોટું શૂન્ય છે અને પુરુષ એકડો છે. એકલી સ્ત્રીનો કોઇ અર્થ નથી હોતો. પણ જો એ એકડાની સાથે જોડાઇ જાય તો એ મૂલ્યવાન બની જાય છે. માટે જ તો કહું છું કે દરેક બિંદીએ બને તેટલાં વહેલા કોઇ સારા પુરુષની સાથે જોડાઇ જવું જોઇએ. પછી જુઓ કે એનું આંતરિક મૂલ્યાંકન કેટલું વધી જાય છે!’

બિંદી સમજી ગઇ કે આંતરિક મૂલ્યાંકનની આડમાં ‘ઇન્ટર્નલ માર્ક્સ’ની લાલચ અપાઇ રહી છે. પણ શબ્દોની રમતમાં સવાણી પાવરધો હતો. એ એવું બોલતો જેના સારા-નરસા બે અર્થોકાઢી શકાય. એટલે એની વિરુદ્ધમાં ફરિયાદ કરવામાં જોખમ રહેલું હતું. પણ આજે એ થાપ ખાઇ ગયો, પ્રાસ કરવાની લાલચમાં એ બોલી ગયો કે ‘તારો તો પાઠ પણ સુંદર હતો અને પીઠ પણ.’

આ વખતે ‘સુંદર પીઠ’નો સારો, નિર્દોષ અર્થ કાઢવાની કોઇ છટકબારી રહી ન હતી. પણ ફરિયાદ કોની પાસે જઇને કરવી? બહુ વિચારણાને અંતે બિંદી આચાર્ય સાહેબની ઓફિસમાં પહોંચી ગઇ. આચાર્ય મકવાણા સાહેબે એની વાત સહાનુભૂતિપૂર્વક સાંભળી, એને આશ્વાસન આપ્યું, ઠંડું પાણી પીવડાવ્યું અને પછી સૂચન કર્યું, ‘હમણાં તું શાંતિ રાખજે, સમય આવ્યે હું એ સવાણીના બચ્ચાને જોઇ લઇશ. એક વાર એને રંગેહાથ પકડવો પડશે.’

‘પણ સર, આ વખતે એ રંગેહાથ જ ઝડપાઇ ગયો છે. આખા ક્લાસની હાજરીમાં એણે મારા શરીરના વખાણ…’

‘હા, પણ તારી પાસે કોઇ સાક્ષી છે? છોકરાઓ તો બધાં ફરી જશે.’ મકવાણા સાહેબે પરિસ્થિતિની સાચી સમજ આપી, ‘અત્યારે તો તને હું સવાણીના સકંજામાંથી છોડાવવાનું કામ પહેલા કરું છું. હવે પછી તારા બધા જ પાઠો હું પોતે ઓબ્ઝર્વ કરીશ. હવે તો રાજી ને?’

‘થેન્ક યુ, સર. હું આપના ઉપકારનો બદલો શી રીતે..?’

‘એ ક્યાં અઘરું છે?’ કહીને મકવાણા સાહેબે પોતાના હોઠ ઉપર જીભ ફેરવી લીધી,’ તું જો ધારે તો બદલામાં મને પણ રાજી કરી શકે તેમ છે. હું જાણું છું કે તને સારા ટકાની સખત જરૂર છે, જે તને તાત્કાલિક નોકરી અપાવી શકશે. અને હું તને એમાં મદદ કરી શકું તેમ છું.’

‘સર, તમે પણ..?’ બિંદી ઊભી થઇ ગઇ, ‘માફ કરજો, મકવાણા સાહેબ! મેં તમને આવા નહોતા ધાર્યા. હવે તો હું સવાણીની સાથે સાથે તમારી વિરુદ્ધમાં પણ ફરિયાદ કરીશ. નિરીક્ષક સાહેબ પાસે જઇશ, જિલ્લા શિક્ષણાધિકારી પાસે જઇશ, શિક્ષણપ્રધાન સુધી પહોંચીશ, પણ તમને છોડીશ નહીં!’

બિંદી હોસ્ટેલમાંથી બે દિવસની છુટ્ટી મેળવીને એજ્યુકેશન ઇન્સ્પેકટરને મળવા પહોંચી ગઇ. જોષી સાહેબ ચાલીસેક વર્ષની ઉંમરના બચરવાળ માણસ હતા. એમણે બિંદીની ફરિયાદ ઘ્યાનપૂર્વક સાંભળી. પછી એક કોરો કાગળ ધર્યો, ‘તે જે કંઇ કહ્યું એ આ કાગળ ઉપર લખી આપ.’

‘શા માટે, સર.’

‘તું લખી તો આપ! પછી જો કે હું એ બદમાશોની શી હાલત કરું છું! બેયને નોકરીમાંથી ઘરે ન બેસાડી દઉ તો હું મરદ નહીં! અને તને પણ એક સલાહ આપી દઉ, આ સમાજ પુરુષપ્રધાન સમાજ છે. એમાં એક સ્ત્રી તરીકે સાવ એકલી તું કેવી રીતે ઝઝૂમતી રહીશ? અને ક્યાં સુધી ટકી રહીશ? એના કરતાં એક સમર્થ પુરુષનો હાથ ઝાલી લે, જે તને બાકીના અસંખ્ય લંપટ પુરુષોથી બચાવી શકે. જગત ભલે એને લફરુ કહે, હું તો આવા સંબંધને સ્ત્રીઓ માટેનું સુરક્ષાકવચ જ કહીશ. બોલ, તારી હા હોય તો આપણે આગળ વધીએ…’

આટલું કહીને નિરીક્ષક સાહેબ ખરેખર બિંદીનું બારીકાઇથી નિરીક્ષણ કરવા માગતા હોય તેમ ઊભા પણ થયા અને આગળ પણ વઘ્યા. બિંદીમાં એને લાફો મારવાની હિંમત ન હોતી, એટલે એ બારણું પછાડીને બહાર નીકળી ગઇ. વહેલી આવે ડી.ઇ.ઓ.ની ઓફિસ!

ડિસ્ટિ્રકટ એજ્યુકેશન ઓફિસર ઘરડા માણસ હતા. નિવૃત્તિની આડે માંડ એકાદ-બે મહિના બાકી હતા. બિંદીની ફરિયાદ સાંભળીને સાહેબ સળગતો અંગારો બની ગયા, ‘દીકરી! હું એ લંપટોને જીવતા નહીં છોડું. મારી પાસે માંડ બે મહિના બચ્યા છે, પણ એ ત્રણ કામાંધોને સીધા કરવા માટે એટલો સમય પૂરતો છે.’ આટલું કહીને સાહેબ ઊભા થયા. ઓફિસનું બારણું બંધ કર્યું, પછી બિંદીની નજીક જઇને એના ખભા ઉપર હાથ મૂક્યો.

બિંદીએ હાથને ઝટકાવી નાખ્યો, ‘સર, હું તમારી દીકરી જેવી છું.’

સાહેબ હસ્યા, ‘હા, પણ તું મારી દીકરી તો નથી જ ને? આવ, જરા પણ શરમાઇશ નહીં. અંદરની ઓરડીમાં બધી સગવડ છે. આવ…’

બિંદી એક ક્ષણ માટે નક્કી ન કરી શકી કે આ બુઢ્ઢાને શું કહેવું! એનાથી પૂછાઇ ગયું, ‘સર, આ જગતમાં બધા પુરુષો માત્ર ‘પુરુષ’ જ હોતા હશે? એમાંથી એક પણ પુરુષ ‘મર્દ’ નહીં હોય?’

‘બીજાની ખબર તો મને નથી, પણ હું તો પુરુષ છું.’ સાહેબે એનો હાથ પકડીને ખેંચ્યો, ‘બોલ, શો વિચાર છે? આવવું છે અંદર?’

અને બિંદી એ બુઢ્ઢાની પાછળ ચાલી ગઇ.કોઇ જાતની આનાકાની વગર. રાજીખુશીથી. મજબૂરી એક એવા સડેલા ફળનું નામ છે જેની છાલ હંમેશાં સંમતિસૂચક હોય છે અને રૂપાળી પણ.

સ્રોત: દિવ્યભાસ્કર

Follow

Get every new post delivered to your Inbox.

Join 124 other followers