‘બેફામ’ મોં જોવાને આવ્યા છે, કે જ્યારે આખી દુનિયાથી અજાણી થઇ ગઇ આંખો

શિયાળાની રાત. બે વાગ્યા હશે. હું સરકારી ડિસ્ટ્રિક્ટ હોસ્પિટલમાં રાત્રી-ફરજ ઉપર હતો. ત્યાં અચાનક ફોન ગર્જી ઊઠ્યો. જૂના જમાનાનું સરકારી ડબલું હતું, વાગતું ત્યારે તોપ જેવો અવાજ પેદા કરતું હતું. હું મજાકમાં મિત્રોને કહેતો કે જે વૈજ્ઞાનિકે ટેલિફોનની શોધ કરી હશે અને પહેલું ઈન્સ્ટ્રુમેન્ટ બનાવ્યું હશે તે આ જ હોવું જોઇએ.

હું ડોક્ટર્સ રૂમના ઊંચા તોતિંગ લોખંડના પલંગ ઉપર ધાબળામાં ગોટમોટ ઢબૂરાઇને સૂતો હતો. એમાંથી જમણો હાથ બહાર કાઢીને લંબાવ્યો. રિસિવર ઊઠાવ્યું. સામેના છેડા ઉપર ડો.. ભરતભાઇ હતા, મારા મેડિકલ ઓફિસર. ‘ડો.. ઠાકર, એક રિકવેસ્ટ છે’, ડો.. ભરતભાઇનો અવાજ ધ્રૂજતો હતો. કદાચ ઠંડીના કારણે હશે એવું મેં વિચાર્યું. પણ મને નવાઇ એ વાતની લાગી કે એ ક્ષણે ડો.. ભરતભાઇ મને ‘વિનંતી’ કરી રહ્યા હતા! સામાન્યપણે એ માણસની વાતચીતમાં ‘આદેશ’ સમાયેલો રહેતો, એને બદલે વિનંતી? જરૂર દાળમાં કોકમ ઉપરાંત પણ બીજું કશુંક કાળું હોવું જોઇએ.

‘યસ, સર! હુકમ ફરમાવો!’ મેં એક નવા-સવા તાલીમાર્થી ડોક્ટરને શોભે તેવો પ્રતિસાદ આપ્યો. સાહેબ પીગળીને પ્રવાહીનો રેલો થઇ ગયા, ‘નહીં, નહીં, ડો.. ઠાકર! તમે હુકમ-બુકમની વાત છોડો! આ વિનંતી છે, એકદમ સાચી વિનંતી.’‘ભલે, તો વિનંતી ફરમાવો!’ મેં ઝાઝી દલીલ ન કરી, કારણ કે એમનો અવાજ વધુ કંપવા લાગ્યો હતો. એમની વિનંતી જેન્યુઇન હતી, જામકંડોરણાના શુદ્ધ દેશી ઘીના જેવી નિર્ભેળ અને દાણાદાર. ‘ડો.. ઠાકર, તમારે સ્મશાનમાં જવાનું છે…’ હવે હું કંપી ઊઠ્યો, ‘સાહેબ, મારો કંઇ વાંક-ગુનો? મને હજુ ત્રેવીસમું જ ચાલે છે અને મારી ઇચ્છા પૂરા સો વરસ જીવતા રહેવાની છે.’

‘તમે અત્યારે મજાક ન કરો, દોસ્ત! હું તમને સ્મશાનમાં વિઝિટ ઉપર જવાનું કહી રહ્યો છું. ત્યાં જઇને તમારે એક લાશની…’ મારી કંપારી વધી રહી હતી. બે તો વાગી ચૂક્યા હતા. હું સ્મશાને પહોંચું ત્યાં સુધીમાં લગભગ અઢી થઇ ગયા હોય. શિયાળાની હાડ ઠારી દેતી ઠંડી, ડરાવી મૂકતું અંધારું, કૂતરાં અને શિયાળવાના રડવાના અવાજો, ચિતા ઉપર સૂવાડેલી લાશ અને..? આપણે સ્મશાન સુધી જઇએ તે પહેલાં પાછું હોસ્પિટલ તરફ આવવું જરૂરી છે. આ ધ્રૂજતા ડો.. ભરતભાઇને બદલે અસલ ભરતભાઇને મળવું જરૂરી છે.

ભરતભાઇ આમ મોજીલા માણસ.

ઉંમર આશરે ત્રીસથી પાંત્રીસની વચ્ચેની, પણ માથાના વાળમાં ચાંદીના સફેદ તાર આવવાની શરૂઆત થઇ ગયેલી. એટલે લાગે પિસ્તાલીસના. અમે ક્યારેક સૂચન કરી બેસીએ, ‘સાહેબ, હેર ડાય કરાવતા હો તો?’ ડો.. ભરતભાઇ છાતી બહાર કાઢીને જવાબ આપતા, ‘મને એવા લોકોની પરવા નથી જેઓ મારા માથાના ચાર-પાંચ સફેદ વાળ જોઇને મારી ઉંમરનો અંદાજ કાઢે. હું તો ડોક્ટર છું. નિદાનનો માણસ. જેમ દર્દીઓ મારી પાસેથી એમની બીમારીનો સચોટ નિદાનની અપેક્ષા રાખે છે, તે જ રીતે હું પણ લોકો પાસેથી સંપૂર્ણ નિદાનની આશા રાખું છું.’ ‘સામાન્ય લોકો અને નિદાન?’

‘હા, આ દુનિયા એક વિરાટ દવાખાનું છે અને માણસ માત્ર એમાં જીવતો ડોક્ટર છે. નિદાનનું કૌશલ્ય દરેકની પાસે હોવું જોઇએ. એ આવડત આવે છે બારીક નિરીક્ષણમાંથી અને ધારદાર નજરમાંથી. જે માણસને મારા ધોળા વાળ દેખાશે અને મારા ચહેરા પરની તંગ ચામડી નહીં દેખાય? મારા હાથના ફડકતા બાઇસેપ્સ નહીં દેખાય? મારી ચશ્માં વગરની આંખોમાંથી બહાર પડતી લેસર જેવી તેજ નજર નહીં કળાય? આ શર્ટના ઉપલા બે ખુલ્લા બટન વચ્ચેની જગ્યામાંથી બહાર ધસી આવવા મથતાં મારા પેકટોરાલિસ મસલ્સ નહીં દેખાય? આ ટટ્ટાર ગરદન, અક્કડ મસ્તક અને આકાશને ચૂંબતી ખુમારી નહીં દેખાય?’

અમે ચૂપ થઇ જતાં હતા. ડો.. ભરતભાઇ સાચા હતા. એ ડોક્ટર હોવા છતાં એક અજાયબીભર્યા ‘કેરેકટર’ હતા. કાયમ એમના શર્ટના બે બટન ખુલ્લા રહેતા હતા. એમનું સ્ટેથોસ્કોપ વપરાશમાં ન હોય ત્યારે કી-ચેઇનની જેમ એમના હાથમાં ઘૂમતો રહેતો હતો. વોર્ડમાં રાઉન્ડ લેવા નીકળતા ત્યારે હંમેશાં બૂટ પહેરેલો એક પગ દર્દીના ખાટલા ઉપર ટેક્વીને જ દર્દીની ખબર પૂછતા હતા.

એકવાર આર.એમ.ઓ. સાહેબે એમને ટકોર કરી હતી, ‘ડો.. ભરતભાઇ, વી શૂડ હેવ સમથિંગ લાઇક બેડ-સાઇડ મેનર્સ! તમે…’

‘સમજી ગયો. કોઇએ ચાડી ફૂંકી દીધી લાગે છે. તમને મારા કપડાં પહેરવાની શૈલી, દર્દીઓ તપાસવાની પદ્ધતિ, મારી વાતચીતની રીતભાત સાથે નિસ્બત છે ને? હેલ વિથ ઇટ, સર! મારા દર્દીઓને મારી નિદાન કરવાની આવડત સાથે નિસ્બત છે. એટલે તો બીજા ડોક્ટરો કરતાં મારી પાસે વધારે દર્દીઓની ભીડ જામે છે.’

હું એ વખતે સાવ સૂકલકડી અને એકવડીયા બાંધાનો હતો. મને તો એ કાયમ ‘છોકરા’ કહીને જ સંબોધતા હતા. ‘એઇ છોકરા, જા ને! જરા મેલ મેડિકલ વોર્ડમાં સાત નંબરના ખાટલા ઉપર જે દર્દી છે એને તપાસી આવ ને! એને ફરી પાછો તાવ ચડ્યો છે. પેરાસિટામોલ અને એન્ટિબાયોટિક આપી દેજે!’

‘પણ આ કોલબુકમાં તો લખેલું છે કે દર્દીને તાવની સાથે ધ્રૂજારી પણ છે. કલોરોક્વિનની જરૂર નહીં પડે?’ હું પૂછી લેતો. ‘ના, નહીં પડે!’ ડો.. ભરતભાઇ ખુલ્લી છાતી ઉપર હાથની મુઢ્ઢી પછાડીને જવાબ આપતા, ‘એ ઠંડી મેલેરિયાના તાવવાળી ‘રાઇગર’ નથી, પણ વાઇરલ ઇન્ફેકશનવાળી ‘ચિલ્સ’ છે. એ પેશન્ટનું નિદાન મેં કર્યું છે. એમાં મીનમેખ હોય જ નહીં.’ આવા ભરતભાઇ અત્યારે પોતે ધ્રૂજી રહ્યા હતા. આત્મવિશ્વાસનો એવરેસ્ટ ઢળી પડ્યો હતો અને ખુમારીનો દરિયો સૂકાઇ ગયો હતો. અત્યારે તેઓ મને છોકરાને બદલે ‘ડો.. ઠાકર’ કહીને ‘આદેશ’ને બદલે ‘વિનંતી’ સંભળાવી રહ્યા હતા. અને હું દલીલ કરી રહ્યો હતો, ‘પણ સાહેબ, સ્મશાનમાં તો લાશ હોય, દર્દી ન હોય. ત્યાં મારે તપાસ કોની કરવાની છે?’

સાહેબના દાંત કકડી ઊઠ્યા, ‘ભાઇ, તમે અત્યારે એ બધી લપ છોડો! હું ભયંકર તકલીફમાં મૂકાઇ ગયો છું. તમારી જેમ આજે મારી પણ નાઇટ ડ્યૂટી છે. તમે ઇન્ડોરમાં છો, હું કેઝયુઅલ્ટીમાં છું. હમણાં બે-અઢી કલાક પહેલાં એક પેશન્ટને લઇને કેટલાંક સગાંઓ આવ્યા હતા. મેં તપાસીને નિદાન કર્યું કે, ‘હી ઇઝ ડેડ!’ દર્દીનું મૃત્યુ થઇ ચૂકેલું છે. એ લોકો પોસ્ટ મોર્ટમની બીકે કેસપેપર કઢાવ્યા વગર જ મૃતદેહને લઇને રવાના થઇ ગયા. ઘરે જઇને નનામી બાંધીને રોકકળ કરતાં એને સ્મશાનમાં લઇ ગયા. હમણાં મારા ઉપર કોઇનો ફોન આવ્યો- ‘ચિતા ઉપર સૂવાડેલી લાશ એનો જમણો હાથ ઊંચો કર્યો છે, મતલબ કે દર્દી હજુ જીવે છે.

ડોક્ટર! તમે અત્યારે ને અત્યારે સ્મશાનમાં આવો અને પેશન્ટને તપાસીને જાહેર કરો કે…’ ‘તો જઇ આવો ને, સાહેબ! એમાં કઇ મોટી વાત છે?’ મેં કહ્યું. સાહેબ નવેસરથી ધ્રૂજી ઊઠ્યાં, ‘અરે, ભઇલા! તમને કંઇ ભાન છે? જો હું આવા કપરા સમયે ત્યાં જાઉં તો… એ લોકો જડભરત માણસો છે. પેલાની લાશને નીચે ઊતારીને મને ચિતા ઉપર સૂવડાવી દે એવા છે. કદાચ પેલી લાશ જીવતી નીકળે તો મારે લાશ બની જવું પડે.’

‘અચ્છા! તો તમારી યોજના મને ફસાવી દેવાની છે!’‘ના, મારા બાપ! એવું નથી. વાત એમ છે કે એમનો ગુસ્સો મારા વિશે છે. મને જોઇને ટોળું ભડકી ઊઠે, પણ કોઇ ત્રાહિત ડોક્ટરની સાથે તેઓ એવું વર્તન નહીં કરે. તમે સ્મશાનમાં જઇને સાચી વાત શું છે તે જાણી લો. પછી જરૂર પડશે તો હું પોલીસરક્ષણ સાથે આવી જઇશ. આ જવાબદારી મારી છે, હું એમાંથી છટકવા નથી માગતો, પણ કારણ વિના હું લટકવા પણ નથી માગતો. પ્લીઝ, ડો.. ઠાકર…તમે…’

બેપરવા પહાડ એક રજકણને વિનવી રહ્યો હતો, રજકણની શી વિસાત કે એ ના પડી શકે? હું નીકળી પડ્યો. હોસ્પિટલની એમ્બ્યુલન્સ વેનમાં બેસીને સ્મશાનમાં પહોંચ્યો. જોયું તો વાતાવરણ સાચ્ચે જ ડરામણું હતું. ચિતા આસપાસ સો-એક પુરુષો હાથમાં લાકડી અને આંખોમાં ખુન્નસ સાથે ઊભા હતા. હું પૂરી તૈયારી સાથે ગયો હતો. સૌથી પહેલું કામ મેં લાશના દીકરાઓને ઠંડા પાડવાનું કર્યું, ‘તમારો આક્રોશ તદ્દન વાજબી છે. પણ મને તમારા પિતાશ્રીને તપાસી લેવા દો!

હું વાહન લઇને આવ્યો છું. જો એમના દેહમાં જરાપણ જીવ બચ્યો હશે તો આપણે એમને પાછા લઇ જઇશું. હોસ્પિટલના તમામ ચૌદ ડોક્ટરો ભેગા મળીને એમને શ્રેષ્ઠ સારવાર આપીશું. પણ સૌથી પહેલાં મને એમના દેહનું ચેક-અપ કરી લેવા દો!’ ટોળુ હટી ગયું. મેં લાશની પલ્સ પકડી. ગેરહાજર હતી. છાતી ઉપર સ્ટેથોસ્કોપ મૂકર્યું. હૃદય ખામોશ હતું. હાથમાંની ટોર્ચ સળગાવીને એનો પ્રકાશ આંખના પોપચા ઊઘાડીને કીકીઓમાં ફેંકયો. નિર્જીવ આંખોની કીકીઓ વિસ્ફારિત અને સ્થિર હતી.

હવે મેં રંગ બદલ્યો, મિજાજ બદલ્યો, અવાજ બદલ્યો. પૂછ્યું, ‘કોણ કહેતું હતું કે લાશે હાથ ઊંચો કર્યો? તમારા પિતાજીના મૃત્યુને ત્રણેક કલાક થવા આવ્યા છે. કદાચ લાકડાના ભારને લીધે હાથ જરાક હલ્યો હશે. એના કારણે ડોક્ટરને દોષ આપવો યોગ્ય નથી. આમાં તો તમારી ઉપર પોલીસકેસ થઇ શકે…’ નરમ પડી ગયેલા ટોળાએ માથાભારે બની ગયેલા મને માંડ માંડ શાંત પાડ્યો. હું પણ જાણે એમનું માન રાખતો હોઉં એમ મોટું મન કરીને પાછો વળી ગયો. હોસ્પિટલમાં ડો.. ભરતભાઇનો શ્ચાસ જાણે અંતિમ ચરણમાં ચાલી રહ્યો હતો. મને જોઇને પૂછવા લાગ્યા, ‘શું થયું, ડો.. ઠાકર?’

‘થાય શું? બધું સારી રીતે પતી ગયું. આ એક એવો કેસ હતો જ્યાં સાચા નિદાન કરતાં પણ સારા વર્તનની વધારે જરૂર હતી!’

(શીર્ષક પંક્તિ: ‘બેફામ’)

Advertisements

3 Responses

  1. good story….keep going…..

  2. i m shivering by just n idea of goiin 2 d ” samshan” at ni8 in such typical case where people anger goes to any extent . specilly d movement dat writer took over d public . its n amazing style dat writter has cotted whole incident.

પ્રતિસાદ આપો

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / બદલો )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / બદલો )

Connecting to %s

%d bloggers like this: